EssayKarakter Donald Trump

Opinie: Voor Trump is er geen ‘vooruit’ meer. Het enige dat hem rest is revolutie

Donald Trump op Veteranendag, 11 novemberBeeld AFP

Verliezen is voor Trump nooit een optie geweest. In plaats daarvan koos hij altijd de vlucht vooruit. Maar welke vorm neemt dat aan als je al president bent?

Er zijn tot nu toe verschillende verklaringen geopperd voor Donald Trumps obstinate weigering toe te geven dat hij de verkiezing verloren heeft: hij heeft een voorliefde voor de tactiek van de verschroeide aarde, hij wil er een strategisch doel mee dienen (het winnen van de twee Senaatszetels in Georgia), voor narcisten als hij is verliezen — zeker van suffe types als ‘sleepy Joe’ — een ontoelaatbare ego-krenking, hij is uit op een autoritair bewind, of hij is, in de woorden van Fox News-host Tucker Carlson, een ‘instinctive predator’.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Het is zeker waar dat Trumps opstelling perfect past binnen de asymmetrische oorlog die Republikeinen als Mitch McConnell en Lindsey Graham met de Democraten voeren. Minstens zo belangrijk is echter Trumps gedrag zelf. Dat gedrag belicht een van zijn karaktertrekken die tot nu toe niet de aandacht gekregen heeft die het verdient. Misschien niet zo gek, want die karaktertrek is behalve levensgevaarlijk gelukkig ook behoorlijk zeldzaam. De karaktertrek in kwestie is de neiging, de bereidheid, ja de onweerstaanbare aandrang in crisissituaties vooruit te vluchten – en het daaraan gekoppelde onvermogen op je schreden terug te keren.

Nimmer excuses

Het is een trek die de meesten van ons vreemd is. De meeste mensen binden in als hen wordt gezegd dat ze misschien een beetje te ver zijn gegaan. Maar toen Trump in 2016 tijdens een verkiezingsdebat werd aangesproken op het feit dat hij het uiterlijk van medekandidaat Rand Paul had geridiculiseerd, riposteerde hij: ‘I never attacked him on his looks and believe me there’s plenty of subject matter there.’ Iemand met het vooruit-vluchtsyndroom bindt niet in, maar kan het niet laten er een schepje bovenop te doen.

Laat staan dat hij zich verontschuldigt. Het was een van de dingen die Trump leerde van zijn leermeester Roy Cohn: ‘never apologize’. Cohn sterkte hem in een ander ingrediënt van het syndroom, iets waarin de meesten van ons erg slecht zijn, maar waarin Trump tot de absolute top behoort: nooit twijfelen. Zoals zijn mede-auteur van The art of the deal zei: ‘als hij twijfel in zijn leven zou toelaten, zou alles instorten’.

Ook essentieel is: niet bang zijn voor crises, ja de bereidheid hebben op strategische momenten bewust crises te creëren. De meesten van ons doen er alles aan om niet in een crisis verzeild te raken, Trump echter is er in zijn element. Het is een eigenschap die hij deelt met andere revolutionairen, met Cromwell, Robespierre, Lenin, Hitler en Mussolini. Laatstgenoemde riep bijvoorbeeld graag uit: ‘Als ik stilsta ga ik dood.’

Trumps hele carrière, volgens Politico in zijn eigen woorden ‘the world’s longest and most flamboyant ego-trip’, bestaat uit het creëren van crises en het vermogen goed garen te spinnen met waar die crises hem brachten. Van het dreigende faillissement van zijn Atlantic City Casino tot het presidentschap aan toe.

Kunst- en vliegwerk

De ware vooruit-vluchter stort zich niet in een crisis als de tijd daar rijp voor is, als de sterren goed staan, als de azen in je hand je toelachen, maar benut het potentieel van het met de rug tegen de muur staan. En inderdaad: met de rug tegen de muur staan is de crisis par excellence. De meesten van ons zullen zich met kunst- en vliegwerk uit dergelijke benarde situaties proberen te wurmen, en al heel blij zijn er zonder al te veel kleerscheuren vanaf te komen, Trump echter stijgt er tot grote hoogte. Hij voerde zijn beste debat toen in oktober 2016 zijn kansen verkeken leken door het grab’em by the pussy-schandaal. Hij ging niet in het defensief en was ad rem als nooit tevoren.

De onmisbare laatste schakel in het vooruit-vluchtsyndroom is het vermogen niet te veel te rekenen maar in plaats daarvan gokjes te wagen. Het verkleinwoord is misleidend: hoe groter de gok, hoe beter. Zie ook weer Mussolini, die in dit verband graag Jean-Marie Guyau citeerde: vivre, ce n’est pas calculer, c’est agir. Trumps bereidheid, of nee, zijn predispositie om zijn handelen niet te baseren op het volgens de regelen der kunst afwegen van voors en tegens, maar een sprong in het diepe te wagen, geeft hem vaak een beslissende voorsprong op concurrenten en tegenstanders. Want terwijl zijn tegenstanders zich nog het hoofd breken over de vraag waar de rekensommen op uit zouden kunnen komen, heeft Trump al de voldongen feiten gecreëerd die het speelveld bepalen.

Moeras

Trumps lange vlucht vooruit heeft hem tegen alle odds in het presidentschap opgeleverd. Eenmaal in het Washingtonse moeras heeft hij vier jaar lang als een krokodil zijn prooi liggen verteren, zonder ooit op zijn schreden terug te keren. Hij heeft geen enkele poging gedaan zijn electorale basis te verbreden. En omdat hij nauwelijks een programma had – en voor zover hij het had, niet gemotiveerd was er zoveel mogelijk van uit te voeren – heeft hij nooit, zoals Obama toen die zijn meerderheid in de Senaat kwijt was, zijn knopen hoeven tellen. Zelfs in zijn strijd met Joe Biden heeft hij niet teruggeschakeld. Nooit heeft hij geprobeerd de meer gematigden voor zich te winnen, hij bleef compulsief voor eigen parochie preken in het geloof dat hij alleen maar het kunstje van 2016 hoefde te herhalen.

Nu, na de verloren verkiezing, staat hij opnieuw met de rug tegen de muur, maar voor het eerst in zijn leven is er geen vooruit meer. Want verder dan het presidentschap van de VS kun je het niet schoppen. Het enige ‘vooruit’ dat hem rest in het omverwerpen van de status quo, het vernietigen van de constitutie, is revolutie.

Rancune

Dat is wat succesvolle vooruit-vluchters uit de geschiedenis, ik noemde ze hierboven al, deden. Door en in hun revoluties creëerden deze revolutionairen een nieuw speelveld, een speelveld waarop ze weer een tijdje vooruit konden. Het is de vraag of Trump tot iets soortgelijks in staat is. Het heeft er alle schijn van dat hij een nogal gemankeerde revolutionair is, een revolutionair die pas in de gaten krijgt dat hij het is, als het al te laat is. Een bijziende revolutionair dus: een die zich liever wentelt in zijn rancune dan de omstandigheden te creëren waarin hij dat kan blijven doen.

Ik denk dat we van geluk mogen spreken dat Trump weliswaar een groot demagoog, maar een slecht politicus is. Een betere politicus had niet met het creëren van een crisis gewacht tot na de verkiezingen, maar hem een week of wat daarvoor gepland. Een betere politicus had net gedaan of hij om zijn volk gaf. Een betere politicus had niet gegokt op een verkiezingsoverwinning die er nooit echt heeft ingezeten. Een betere politicus had niet de indruk gewekt dat hij alleen het speelveld wil veranderen omdat hij zélf in het nauw zit. Het lijkt erop dat Trump, al dan niet wegens huisvredebreuk, het Witte Huis zal verlaten, en dat hem niets anders rest dan zijn drang vooruit te vluchten om te zetten in een wrok van bijbelse proporties.

Eelco Runia is historicus en psycholoog. Zijn laatste boek is Genadezesjes.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden