OPINIEPrivacy

Opinie: Vergis je niet: coronacrisis is ook een digitale pandemie

De huidige aanpak van de coronacrisis in China en elders brengt de digitale mensenrechten in gevaar, betoogt Maaike Okano-Heijmans.

Een passagier met gezichtsmasker toont zijn groene QR-code op een treinstation in Wenzhou: hij vormt een laag risico. Beeld AFP

Nu artsen in Nederland zich opmaken voor de verwachte piek in het aantal coronapatiënten, kan het wellicht ongepast lijken om al te ­spreken over de langetermijnconsequenties van ’s werelds eerste digitale pandemie. Maar de zaken veranderen snel en daarom is het zaak om het ­debat over soevereiniteit en privacy in het tijdperk ná deze digitale pandemie al wel te voeren.

Waarom is dit een digitale pandemie? Zoals Makoto Yokozawa van ­Kyoto Universiteit al stelde, heeft het coronavirus deze enorme omvang kunnen krijgen door beperkingen aan de digitale verspreiding van informatie die de Chinese overheid oplegde. Artsen als Ai Fen en Li Wenliang werden vermaand door de leiding van hun ziekenhuis of de politie toen zij via sociale media collega’s probeerden te waarschuwen voor het nieuwe coronavirus. Li overleed later aan de gevolgen van het virus. Uiteindelijk kwam het nieuws via Twitter – en dankzij (in China illegale) privénetwerken, zogeheten vpn’s – alsnog naar buiten.

Maar door de blokkade van digitale kanalen verstreken cruciale weken. In die tijd verspreidde het virus zich vanuit Wuhan als een olievlek over de wereld, en kon datagedreven onderzoek slechts in zeer beperkte kring plaatsvinden. Zo heeft de inperking van de vrijheid van (digitale) meningsuiting door de Chinese overheid veel leed veroorzaakt in China en daarbuiten.

Covid-19 is dus een digitale pandemie in zijn oorsprong. Maar ook in zijn effecten: over de hele wereld grijpen overheden naar digitale instrumenten om het virus te bestrijden. Fantastisch dat kunstmatige intelligentie en bigdata-analyse behulpzaam zijn, maar laten we oppassen voor mogelijk vergaande gevolgen voor de privacy van burgers. Want toepassing van digitale instrumenten, zoals massasurveillance, kan zomaar genormaliseerd worden.

In dit dossier leest u de laatste ontwikkelingen en alles wat u verder moet weten over het coronavirus.

Intussen draait de propagandamachine van de Chinese communistische partij op volle toeren om China’s goede gezicht te laten zien. China schiet het Westen– inclusief Nederland – te hulp, nadat het met vergaande maatregelen thuis de situatie onder controle heeft gekregen, dat is het verhaal. Dat verhaal dient ook als afleiding van de discussie over de (digitale) vrijheid van meningsuiting.

Ook andere overheden gebruiken digitale instrumenten bij de bestrijding van het virus. Naar Nederlandse maatstaven zijn die soms op of over het ethische randje of zelfs in strijd met de grondrechten. China is, evenals Israël en Iran, een uiterste: dat gaf drie Chinese telecombedrijven opdracht om een app te ontwikkelen waarmee naar verluidt zo’n 1,6 miljard mobiele telefoons worden gevolgd. Gebruikers zijn verplicht om te rapporteren over hun gezondheid. In combinatie met miljoenen camera’s en geavanceerde warmtemeters ­levert dit enorme hoeveelheden persoonlijke data op, waarmee ook het bestaande surveillancesysteem kan worden geperfectioneerd.

Ook elders wordt gebruik gemaakt van vergaande digitale instrumenten als data-analyse en volgsystemen. En met succes, getuige de relatief lage corona-aantallen daar. In Singapore is een app beschikbaar die mensen kan traceren als ze zich binnen twee meter van geïnfecteerde patiënten bevinden. En de Taiwanese overheid kan waarschuwingen geven als in quarantaine geplaatste mensen hun huis verlaten. Verschil met China is dat de aanpak hier meer gestoeld is op gerichte monitoring, eerlijke rapportage en vrijwillige samenwerking van een goed geïnformeerde bevolking met een transparante overheid. Een systeem dus dat de burger centraal stelt, en niet de overheid.

Evenals in China accepteren veel Taiwanezen de inbreuk op hun privacy die hiermee gepaard gaat. Die ­bereidheid is er minder in Europa, waar bij burgers én overheden privacy hoog in het vaandel staat. Maar ook de Europese Unie en verscheidene lidstaten willen nu toegang tot telecomdata om de verspreiding van het virus in kaart te brengen. Met als belangrijk verschil dat het hier om geanonimiseerde gegevens gaat.

Wat zijn de gevolgen voor de lange termijn en de verschillen tussen landen? Cruciaal is het onderscheid tussen enerzijds analyse van anonieme en geaggregeerde data en anderzijds sociale controle onder dwang. Met ertussenin gerichte ­sociale monitoring. Digitale openheid, transparantie en democratische processen dienen voorop te staan, zodat burgers geïnformeerde keuzes kunnen maken.

Covid-19 stelt digitale mensenrechten ter discussie en vraagt om transparante processen en multilaterale antwoorden, in de Verenigde Naties, de Wereldhandelsorganisatie en misschien zelfs een ‘D20’ oftewel Data20. Want in een wereld van supersnelle mondiale verbindingen draagt elke overheid een grote verantwoordelijkheid voor de rest van de wereld.

Maaike Okano-Heijmans is senior onderzoeker bij Instituut Clingendael.

Apps dringen in China besmettingen terug: ‘Nieuwe mijlpaal in verspreiding massasurveillance’
Een telefoonapp die het besmettingsrisico van Chinezen bepaalt, helpt de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Critici vrezen dat dit nieuwe surveillancesysteem niet meer verdwijnt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden