Opinie

Opinie: Vaccins zijn de uitkomst van publieke investeringen. Laat de producenten hun kennis delen

Brengt opschorting van patenten de innovatieprikkel en ­het beschikbaar komen van nieuwe vaccins in gevaar? De recente coronavaccins tonen het tegendeel aan, betoogt André Knottnerus.

De voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen en de Belgische premier Alexander De Croo bezoeken een fabriek van het Amerikaanse farmaceutische bedrijf Pfizer in België. Beeld Reuters
De voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen en de Belgische premier Alexander De Croo bezoeken een fabriek van het Amerikaanse farmaceutische bedrijf Pfizer in België.Beeld Reuters

Terecht dringen Chahim, ­Gommers en Van der Poel erop aan (O&D, 23 april) om de patenten op geregistreerde coronavaccins tijdelijk op te heffen. Die kunnen dan, zoals ik eerder (O&D, 7 december) betoogde, met maximale inzet van publieke en private productiecapaciteit sneller en ruimer worden gemaakt. Dat kan cruciale tijdwinst opleveren in het mondiale doel van voldoende immuniteit. Dat is goed voor lage-inkomenslanden, waar anders pas na jaren afdoende gevaccineerd kan zijn. Het verkleint de risico’s op virusvarianten die aan vaccins ontsnappen en álle landen terug bij af brengen. Bedenk ook dat via het internationale Covax-programma slechts 43 miljoen doses naar 119 landen zijn verscheept.

Het is – zeker gezien de leveringsproblemen die we al zagen – onwaarschijnlijk dat de noodzakelijke productieversnelling wordt gehaald met de huidige spontane samenwerking tussen farmaceutische bedrijven, hoe welkom ook.

Een overtuigend versnellingsplan van de gezamenlijke industrie zou mooi zijn, maar met alle urgentie en onzekerheid is het geen verstandige strategie daarop te wachten. Maar als coronavaccinbedrijven de patenten opschorten, hun kennis delen en nieuwe producenten begeleiden, blijven zij een hoofdrol vervullen.

Een vaak gehoorde tegenwerping is dat opschorting van patenten de prikkel om te innoveren en daarmee het ­beschikbaar komen van nieuwe, betere vaccins en geneesmiddelen in gevaar brengt. De Nederlandse special envoy vaccins, Hans Schikan, zegt hierover in zijn recente rapport: ‘Niet onderschat moet worden welk effect het dreigen met of opleggen van een dwanglicentie heeft op het algemene innovatieklimaat. Bescherming dankzij octrooien is immers nog steeds een van de belangrijkste bouwstenen van een gezond en in­novatief life sciences-ecosysteem.’

Die stelling gaat voorbij aan het gegeven dat echte innovatieve kennis over vaccins en geneesmiddelen vaak voortkomt uit met belastinggeld gefinancierd, onafhankelijk onderzoek. Dat gold bijvoorbeeld voor de vaccins van BioNTech-Pfizer, Moderna en Oxford-AstraZeneca.

Denk aan de vele miljarden subsidie die de VS en de EU aan vaccin­ontwikkelaars hebben gegeven en de omvangrijke publieke investeringen in wetenschap, zorg en infrastructuur die essentieel zijn voor het ontwikkelen, testen, uitrollen en monitoren van vaccins. Die publieke inzet zal blijven, gezien de vitale maatschappelijke belangen die op het spel staan, met of zonder industriële betrokkenheid.

Een belemmering vormen kortetermijngerichte aandeelhoudersbelangen die niet sporen met het publiek belang. Maar bij een wereldwijde volksgezondheids- en economische crisis mogen die niet doorslaggevend zijn. Coronavaccins moeten, zeker gelet op de omvangrijke publieke investeringen, worden gezien als internationaal publiek goed.

Juist nu het in eigen land steeds beter gaat met vaccineren en de EU nog eens 1,8 miljard BioNTech-Pfizer vaccins heeft besteld om voor de EU-burgers zelfs de herhaalvaccinaties voor jaren veilig te stellen, moeten we er scherp op zijn dat het belang van wereldwijde vaccinatie niet wegzakt. Dat geldt ook voor de met brede Kamersteun aangenomen motie-­Marijnissen-Jetten, die de regering aanspoort zich in Europa hard te maken dat farmaceutische bedrijven hun rechten en hun kennis over coronavaccins met zoveel mogelijk geschikte producenten delen.

Dit is een testcase voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Farmaciebedrijven en aandeelhouders die deze verantwoordelijkheid nemen, verdienen een voorsprong in het businessmodel voor de toekomst: het verbinden van private met publieke belangen om de grote problemen aan te pakken, gesteund met publieke investeringen en innovaties. Wie daar niet aan meedoet, verdient die steun niet.

André Knottnerus is arts-epidemioloog, oud-voorzitter Gezondheidsraad en WRR.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden