Macchiavelli-lezing

Opinie: Ter verdediging van de complottheorie, want daarover doen veel misverstanden de ronde

Over complottheorieën doen veel vreemde misverstanden de ronde, betoogt schrijver Daan Heerma van Voss. Hieronder een bewerking van de Machiavelli-lezing die hij op 29 maart houdt in Nieuwspoort, waar de jaarlijkse Machiavelli-prijs wordt uitgereikt aan Diederik Gommers en Marion Koopmans.

Een man hangt een vlag op aan het hek van het huis van Pim Fortuyn, daags na zijn dood in 2002. De moord gaf aanleiding tot allerlei complottheorieën. Beeld ANP
Een man hangt een vlag op aan het hek van het huis van Pim Fortuyn, daags na zijn dood in 2002. De moord gaf aanleiding tot allerlei complottheorieën.Beeld ANP

Al ver voordat het coronavirus ons vorig jaar overviel, lachten we besmuikt om complottheorieën en de stompzinnigheid van hen die zich erdoor laten verleiden. Maar hoe kan het dat veel mensen in plaats van de kalme, redelijke ‘verklaringen’ die tot onze beschikking staan, tegenwoordig de voorkeur geven aan zulke ‘vergezochte’ verhalen? Laten we het complotdenken, in plaats van te wijzen naar individuele uitzonderingen, de gekkies, eens benaderen als een collectief probleem, dat een gemeenschappelijke zwakte blootlegt. In plaats van over complotdenkers, alsof dat een aparte bevolkingsgroep is van mensen die niks anders doen dan speuren naar samenzweringen, wil ik het hebben over die al te verleidelijke typische manier van causaal speculeren die we complotdenken noemen.

Eerst moeten we vaststellen wat een complottheorie precies is. Ik stel deze werkdefinitie voor: een complottheorie is een alternatief verklarend stelsel van oorzaak-en-gevolgredeneringen, dat erop wijst dat een klein gezelschap met voorbedachten rade een grootschalige misleiding op touw heeft gezet, vermoedelijk om een grote criminele of immorele daad te verhullen.

Toevallig?

Complottheorieën zijn zo oud als de wereld. Was de brand die Rome in 64 na Christus met de grond gelijk maakte toevallig ontstaan, of het werk van keizer Nero? Is de pest een toevallige ziekte geweest, of heel misschien toch het werk van Joden? Politieke moorden leiden vrijwel altijd tot complottheorieën. Dat was zo bij de moord op president Abraham Lincoln, de moord op president John F. Kennedy en de moord op Pim Fortuyn.

Dit is ongeveer hoe complottheorieën werken.

Eerst worden enkele ‘merkwaardige’ verschijnselen die geen plek hebben in de algemeen geldende verklaring opgesomd. In het geval van Fortuyn: waar was zijn beveiliging op de dag van de moord, en waarom hadden de binnenlandse veiligheidsdiensten eerdere bedreigingen aan zijn adres niet serieus genomen? Zulke vragen, die in werkelijkheid bijna altijd te beantwoorden zijn met ‘incompetentie’ dan wel ‘toeval’, leiden vervolgens tot de retorische vraag: is het niet erg toevallig dat...? Die vraag leidt naar het cui bono-principe: wie heeft baat gehad bij het voorval? In dit geval: de politieke elite die werd aangevallen door Fortuyn. Vervolgens worden de dots aan elkaar gesoldeerd, met als gevolg een narratief waarin geen enkele plek meer is voor twijfel, en die vanwege de on-falsifieerbaarheid ervan in staat is elke tegenwerping te absorberen.

Gevoelswaarheid

Eigenlijk schiet het woord ‘complottheorie’ in veel gevallen tekort. In plaats van een complottheorie zouden we eerder moeten spreken van een complotgevoel, of een gevoelswaarheid.

‘Zelfs als het niet helemaal waar is’, zei voormalig president Donald Trump over de vermeende link tussen de vader van senator Ted Cruz en Lee Harvey Oswald, de enige verdachte op de moord op JFK, ‘dan nog zit er iets in’.

Ik zou drie hardnekkige vooroordelen over complotdenkers willen ontzenuwen.

Misverstand één. De complotdenker is dom.

Complotdenken komt in alle geledingen van de samenleving voor, het leeft onder bankiers, politici, wetenschappers en academici. Slechts een klein gedeelte van de complotdenkers voldoet aan het stereotype van de geïsoleerde zonderling. Er is geen enkel bewijs dat intelligentie ons zou beschermen tegen complotdenken. Dat er relatief veel mensen met een lage sociaaleconomische status of een laag opleidingsniveau vatbaar zijn voor complotdenken, lijkt vooral te maken te hebben met frustratie en gevoelens van onmacht.

Misverstand twee. De complotdenker is per definitie rechts. Traditioneel bevindt de complotdenker zich aan de zijde zonder politieke macht. De vele complottheorieën met betrekking tot de moord op JFK waren grotendeels afkomstig uit het links-progressieve deel van het politieke spectrum. Hetzelfde kan gezegd worden over de complottheorieën over de moord op Martin Luther King, Malcolm X, maar ook over bijvoorbeeld de invloed van big pharma. Feitelijk is complotdenken pas onlosmakelijk deel geworden van rechts sinds 2016. Dat jaar werd Trump, mede dankzij complottheorieën die viraal waren gegaan op sociale media, gekozen tot president van de VS. In hetzelfde jaar stemden de Britten voor Brexit, ook weer mede dankzij complottheorieën die viraal waren gegaan. Maar het is een vergissing om complotdenken per definitie als een rechtse hobby weg te zetten.

Niet altijd ongelijk

Misverstand drie. De complotdenker heeft altijd ongelijk. Quod non. De laatste decennia hebben geleid tot de bevestiging van allerlei verklarende modellen die, als er geen klokkenluiders zouden zijn opgestaan, zonder meer zouden voortleven als staaltjes van complotdenken. Watergate. De Panama Papers. Het monsterlijke netwerk van Jeffrey Epstein. De misstanden bij wereldvoetbalbond Fifa. Niet iedereen die het oneens is met de algemeen geldende verklaring van een bepaalde gebeurtenis is paranoïde. Niet iedereen die met een alternatieve verklaring op de proppen komt, is een complotdenker. De onderscheidende criteria zijn en blijven: berust hij of zij bij het onderzoek op controleerbare feiten, en is hij of zij bereid feiten die zijn of haar alternatieve verklaring onderuithalen te accepteren?

Het is niet mijn bedoeling om de gevaren van complotdenken te bagatelliseren. Het tast ons onderscheidingsvermogen aan. Het ondermijnt ons vertrouwen in de democratie, bij uitstek de staatsvorm die zonder vertrouwen niet kan functioneren. En in sommige gevallen legt het een basis voor geweldsontsporingen gericht tegen zondebokken, van Aziatische of andere afkomst, of tegen verdacht gemaakte instituties, zoals we zagen bij de bestorming van het Capitool.

Gemakzucht

Tegelijkertijd wil ik afrekenen met de gemakzucht waarmee politici en commentatoren vaak over complotdenken spreken. Toen Nederland in 2002, na de moord op Fortuyn, kennismaakte met een alarmerende toename van complottheorieën, schreef Henk Hofland dat de kwaliteit van het complot wordt bepaald door de ‘domste deelnemer’. ‘Er is er altijd wel één die het niet goed heeft begrepen, of spijt krijgt. Het kan lang duren, maar daarmee stort het complot in.’ Het zegt genoeg dat zelfs Hofland, onze grote lichter van tegels, zich op dit gebied volstrekt heeft misrekend. Zijn neerbuigende toon was misplaatst, en zijn hoop op de natuurlijke ineenstorting van complottheorieën is ijdel gebleken.

Luchtkastelen storten niet in. Ze vervluchtigen slechts, maar alleen als we onszelf dwingen anders te kijken.

Daan Heerma van Voss is schrijver, van onder meer Coronakronieken (2020). In april verschijnt zijn non-fictieboek De bange mens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden