OpinieSCHULDVRAAG VS. VERTROUWEN

Opinie: ‘Tegen de afrekencultuur helpt alleen de sloophamer’

Als iets misgaat in de politiek of het bedrijfsleven wordt al gauw met het vingertje gewezen: jij bent de schuldige. Waar komt deze afrekencultuur vandaan? 

Ombudsman Reinier van Zutphen tijdens de openbare verhoren van de Tijdelijke commissie Uitvoeringsorganisatie (TCU).Beeld ANP

Denken we er ethischer gedrag mee te krijgen? Of verdienen mensen en organisaties juist meer vertrouwen, tot het tegendeel wordt bewezen? Een managementwetenschapper en een politiek denker buigen zich over die steeds terugkerende schuldvraag.

‘De afrekencultuur is niet per se groter dan tien, vijftien jaar geleden. Wel vocaler, doordat er nu meer podia zijn’, zegt politiek denker Eva Rovers. ‘Helaas werken sociale media zo dat de heftigste reacties het vaakst worden herhaald of geretweet. Dat werkt polariserend, waardoor de nuance wegvalt. Ook in talkshows en radioprogramma’s worden vaak de twee uiterste standpunten belicht: altijd moet iemand vóór en iemand tégen zijn.’

Volgens Ed Vosselman, emeritus hoogleraar management-­wetenschappen, is het fenomeen ‘afrekening’ sterk verbonden met het denken over besturing (‘governance’) van organisaties. ‘Zowel private als publieke organisaties worden sinds de jaren negentig steeds meer gezien als surrogaatmarkten. Een belangrijk instrument op die markt is de afrekening: wie goed presteert in het belang van de organisatie krijgt een beloning, wie slecht presteert wordt gestraft, in het ergste geval via de exit, ontslag.’

De gedachte is dus dat de afrekencultuur disciplineert en aanzet tot de juiste inspanningen. Niet in het eigenbelang van de ­manager of de medewerker, maar in het belang van de organisatie. In het politieke bestel is de ministeriële verantwoordelijkheid essentieel onderdeel van het afrekensysteem.

‘Natuurlijk moet in de politiek iemand eindverantwoordelijk zijn’, meent Rovers. ‘Aan de andere kant is er vaak al een lang proces aan voorafgegaan waarin bestuurders de hete aardappel hebben doorgeschoven. Hierdoor belandt die pas laat op het bord van de minister en krijg je een politiek spel om daar ongeschonden uit te komen. Dat helpt het vertrouwen in de politiek niet.’

In organisaties is het wantrouwen dat gepaard gaat met deze afrekencultuur ‘desastreus’ geweest voor de betrokkenheid bij het werk, stelt Vosselman. Met name in de publieke sector, waar professionals door de gerichtheid op targets worden weggetrokken van hun innerlijke motivatie. ‘De situatie is wat mij betreft ernstig: de doorgeschoten resultaatgerichtheid leidt tot vervreemding. Cijfermatige targets verleiden tot opportunisme, tot list en bedrog uit eigenbelang. Daardoor richten medewerkers zich op de buitenkant, ten koste van hun betrokkenheid bij de maatschappelijke waarde. Maar niet alleen de opportunist, ook de narcist en de angsthaas varen wel bij de afrekencultuur’, aldus Vosselman. ‘Wie hoog scoort, klopt zich op de borst, wie slecht scoort, kruipt in zijn schulp. Opportunisme, narcisme en angst zijn zo de oogst van onze afrekensystemen.’

In de politiek speelt nog een ander fenomeen, aldus Rovers. ‘Mede door sociale media en alle peilingen zitten we in een soort continue verkiezingen. Dat bepaalt sterk hoe en wanneer kwesties naar buiten worden gebracht. En met al die coalitiepartijen is het regeerakkoord dichtgetimmerd, wat weer leidt tot krampachtigheid en meer besluiten waar het merendeel van de bevolking niet achter staat. Dat voedt het wantrouwen tegenover politici.’

Kunnen we ook van die afrekencultuur af? Rovers: ‘Meer transparantie en minder partijpolitiek zou zeker helpen. En burgers ­serieus nemen, ze vertrouwen schenken. Bij kwesties die polariserend werken, kun je bijvoorbeeld een burgerberaad instellen. Neem Frankrijk, waar Macron na het verzet van de gele hesjes een burgerberaad heeft georganiseerd. Daar is door een gelote groep burgers overlegd over klimaatmaatregelen. Hun adviezen zijn grotendeels overgenomen en lijken ook draagvlak te hebben.’

En in organisaties? Daar zal de ‘sloophamer’ er aan te pas moeten komen, omdat de afrekencultuur de leiding ‘een illusie van totale beheersing’ geeft, zegt Vosselman. En die sloophamer is hard nodig. ‘Uit onderzoek blijkt dat veel professionals zich verbinden met een organisatie vanuit betrokkenheid bij de maatschappelijke functie. Al die mensen verdienen vertrouwen tot het tegendeel bewezen is, óók in het belang van de organisatie.’

In Nieuw Nederlands Peil ontleden denkers en experts het maatschappelijk debat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden