Opinie

Opinie: Stel een giftenplafond in voor suikerooms. Want belangenverstrengeling ligt op de loer bij álle politieke partijen

Al wijst nog niets erop dat grote giften aan partijen standpunten hebben beïnvloed, alleen al de schijn dat dit mogelijk is, schaadt het democratisch vertrouwen.

Campagneposters voor het CDA  op het platteland  in de buurt van Hellendoorn. Beeld ANP/ Hollandse Hoogte
Campagneposters voor het CDA op het platteland in de buurt van Hellendoorn.Beeld ANP/ Hollandse Hoogte

Het CDA heeft kort voor de verkiezingen een astronomisch bedrag van 1,2 miljoen euro ontvangen van ondernemer Hans van der Wind, die tevens lid was van het campagneteam van de partij. Ook D66 ontving tijdens de afgelopen campagne een groot bedrag van een enkele geldschieter, die met een gift van maar liefst 1 miljoen euro de klimaatplannen van de partij wilde ondersteunen.

Gebrekkige regels

De naar aanleiding van beide giften ontstane commotie legt eens te meer een van de gebreken van de ­Nederlandse regels omtrent partijfinanciering bloot: politieke partijen mogen ongelimiteerd giften ontvangen. De enige eis is dat zij daar transparant over zijn en de kiezer over ontvangen giften informeren. Het is hoog tijd deze regels aan te scherpen en een wettelijk maximumbedrag voor giften aan politieke partijen in te voeren.

De mogelijkheid om grote bedragen te verstrekken is bezwaarlijk. Dergelijke giften kunnen belangenverstrengeling in de hand werken. Partijen kunnen ertoe verleid worden om tegen betaling bepaalde standpunten in te nemen, of op zijn minst de belangen van hun geldschieters mee te laten wegen in hun standpunten en verkiezingscampagne.

Gespannen voet

Deze situatie staat op gespannen voet met het idee van de vertegenwoordigende democratie, waarin volksvertegenwoordigers immers het algemene belang dienen te behartigen. Partijen moeten volgens de huidige regels weliswaar transparant zijn over ontvangen giften, zodat kiezers problematische gevallen kunnen laten meewegen in hun oordeel, maar als beschermingsmechanisme tegen belangenverstrengeling schieten deze regels tekort. Want problematische giften worden daarmee immers wel inzichtelijk, maar allerminst onmogelijk gemaakt.

Het helpt ook niet dat giften die kort voor de verkiezingen verstrekt worden, pas ná de verkiezingen – te weten voor 1 juli – openbaar gemaakt hoeven te worden. Nog los van de vraag of de gemiddelde kiezer zijn oordeel baseert op de financieringspraktijken bij politieke partijen, is duidelijk dat de kiezer de gift aan het CDA niet eens bij zijn oordeel kón betrekken.

Invloed suikeroom

Het CDA ontkent ten stelligste dat Van der Wind, in zijn dubbele hoedanigheid als ‘suikeroom’ en lid van het campagneteam van de partij, ongewenste invloed op de verkiezingscampagne heeft kunnen uitoefenen.

Ook D66 weersprak de suggestie dat er sprake was van belangenverstrengeling en had bovendien gesprekken gevoerd met de donateur, techmiljardair Steven Schuurman, om er zeker van te zijn dat deze geen tegenprestatie verwachtte voor zijn donatie.

Er zijn (gelukkig) geen aanwijzingen dat in deze gevallen daadwerkelijk sprake was van belangenverstrengeling. Ook de enkele schijn van belangenverstrengeling kan echter schade toebrengen aan het vertrouwen in politieke partijen en de democratie.

Grote giften kunnen de indruk wekken dat de betreffende partijen dansen naar de pijpen van hun gulle gevers. De burger moet geen reden hebben te twijfelen aan de integriteit van partijfinanciering. De giften aan het CDA en D66 geven daar, gelet op hun omvang, echter wel aanleiding toe. Om deze redenen is het raadzaam giften aan politieke partijen bij wet te maximeren.

Wetsvoorstel aanpassen

In het dit voorjaar ingediende voorstel ter wijziging van de Wet ­financiering politieke partijen, dat partijen onder andere strengere ­financiële transparantieverplichtingen wil opleggen, heeft een giftenplafond echter helaas geen plek gekregen. Dat is een gemiste kans. ­Hopelijk vestigt de Tweede Kamer de aandacht op dit thema tijdens de ­behandeling van het wetsvoorstel.

Het is immers geen klein bier: de integriteit van de verkiezingen, het functioneren van politieke partijen en de vertegenwoordigende democratie staan op het spel.

Leon Trapman is junior docent en promovendus staatsrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden