Opinie

Opinie: Snellere vaccinatie? Stop dan het Europese verzet tegen de tijdelijke overdracht van patenten coronavaccins

Stop het verzet tegen tijdelijk opheffen van patenten, dan hebben we nergens meer een tekort aan coronavaccins, betogen Mohammed Chahim, Diederik Gommers en Egge van der Poel.

Covid-vaccinatie in Den Haag.
 Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant
Covid-vaccinatie in Den Haag.Beeld Marcel van den Bergh/de Volkskrant

Als we op de huidige weg doorgaan, duurt het nog minimaal tot eind 2024 voordat iedereen ter wereld aan de beurt is geweest voor een vaccinatie. Hoe langer het duurt, hoe groter ook de kans op mutaties van het coronavirus waarvan onduidelijk is of de huidige vaccins genoeg bescherming bieden. En dan zijn we weer terug bij af.

Het is dus vijf voor twaalf om een wereldwijde vaccinatiegraad te bereiken die genoeg bescherming biedt en mutaties geen kans geeft om zich te ontwikkelen en te verspreiden. Daarvoor is het zaak zo snel mogelijk genoeg vaccins wereldwijd beschikbaar te maken. De Nederlandse regering met demissionair premier Rutte kan een verschil maken: stop de Europese blokkade op wereldwijde productie van covid-19-vaccins.

Slechts een handjevol bedrijven is verantwoordelijk voor de productie van vaccins voor de gehele wereldbevolking van 7,9 miljard mensen. Dit groepje farmaceuten voldoet bij lange na niet aan die enorme vraag. Rijke landen kochten als gevolg hiervan de beperkte hoeveelheid beschikbare vaccins, ten koste van de armere landen én ten koste van het bereiken van een wereldwijde vaccinatiegraad. Om meer vaccins te produceren, moet men dus opschalen. Niet alleen dit kleine groepje farmaceuten, maar producenten wereldwijd, door het beschikbaar stellen van licenties en het delen van kennis en technologie.

Dat blijkt helaas een brug te ver voor de farmaceutische industrie. Als het gaat om het delen van hun kennis en technologie met anderen, is terughoudendheid troef bij farmaceutische bedrijven die met succes een vaccin hebben ontwikkeld. Deze bedrijven blijven sterk vasthouden aan hun intellectuele eigendomsrechten, hoewel de vaccins grotendeels, en soms zelfs geheel, zijn ontwikkeld met overheidsgeld en via Europese subsidies.

Het huidige, op een monopolie gebaseerd model van onderzoek en ontwikkeling van vaccins, legt de vruchten van een collectieve inspanning in handen van slechts enkele bedrijven. Zij kunnen de markt domineren en het vaccinaanbod dicteren, terwijl overheden en burgers opnieuw opdraaien voor de hoogoplopende kosten van de coronacrisis. Dit is, behalve voor de farmaceuten, in niemands belang en staat haaks op een solidaire, gezamenlijke aanpak van het virus.

Gelukkig is er een uitweg. Er bestaat een juridische mogelijkheid om de wereldproductie van covid-19-vaccins verder op te schalen door middel van een ontheffing, de zogenaamde TRIPS-ontheffing (Agreement on Trade-related Intellectual Property Rights). Hiermee wordt tijdelijk afstand gedaan van intellectuele eigendomsrechten op de vaccins om het productievolume te vergroten en een wijdverspreide productie wereldwijd mogelijk te maken. Meer producenten kunnen dan vaccins maken. En meer producenten betekent meer beschikbare vaccins.

Bij de complexere vaccins, zoals de mRNA-vaccins, is daarnaast het delen van kennis ook noodzakelijk. Landen kunnen er dan voor kiezen om het beste vaccin zelf te produceren, zodat ze niet afhankelijk zijn van een bepaald vaccin waarin de bevolking weinig vertrouwen heeft of dat minder effectief is, zoals nu het geval is bij het AstraZeneca-vaccin en de Chinese vaccins.

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) is een TRIPS-ontheffing waarbij tijdelijk afgezien wordt van de octrooirechten dé oplossing voor noodsituaties als deze. Veel landen met een eigen productiecapaciteit kunnen dan op korte termijn zelf vaccins produceren en deze infrastructuur kan dan ook bij toekomstige pandemieën worden ingezet. Diverse ngo’s riepen afgelopen tijd al herhaaldelijk op de ontheffing in te zetten, en ook vanuit het Europees Parlement werd een brief gestuurd met dezelfde boodschap. ‘Als het nu geen tijd is om ze te gebruiken, wanneer dan?’, vatte directeur-generaal Tedros Adhanom Ghebreyesus van de WGO de oproep bondig samen.

De Wereldgezondheidsorganisatie is voorstander van een TRIPS-ontheffing, maar helaas heeft de Europese Unie hier tot nu toe nog geen gehoor aan gegeven. Doordat Nederland en andere landen in de Europese Raad, evenals de Europese Commissie, de ontheffing blokkeren, geven zij het signaal af dat de winsten van de grote farmaceutische bedrijven voorrang horen te krijgen op mensenlevens. En dat staat natuurlijk lijnrecht tegenover de waarden waar de Europese Unie prat op gaat.

Dit is het moment voor de Nederlandse regering en demissionair premier Mark Rutte om het voortouw te nemen voor meer vaccins wereldwijd. Laat Rutte zijn collega’s in de Europese Raad oproepen om in te stemmen met deze juridische vrijbrief, zodat we als de wiedeweerga op meer plekken vaccins kunnen gaan produceren. Een wereldwijde vaccinatiegraad bereiken we alleen met wereldwijde productie.

Mohammed Chahim is PvdA-Europarlementariër.

Diederik Gommers is Intensivist en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care.

Egge van der Poel is data-onderzoeker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden