Opinie

Opinie: Schoolboeken zonder voorbeelden met opa’s, oma’s, vakanties in Frankrijk, of huisdieren zijn nog maar het begin

Nieuwe service van educatieve uitgeverijen: scholen zelf hun lesboeken laten samenstellen, zodat die naadloos aansluiten bij de eigen bubbel. Uitgevers en hun auteurs moeten hun mond opendoen. Want de overheid laat alle ruimte voor de huidige gumcultuur.

Stel de hond van een leerling in de klas is net dood, dan heb je drama in de klas. Beeld Renate Beense
Stel de hond van een leerling in de klas is net dood, dan heb je drama in de klas.Beeld Renate Beense

Censuur in schoolboeken: opeens heeft iedereen het erover. Het Instituut voor de Nederlandse Taal benoemde ‘gumcultuur’ onlangs zelfs tot woord van de week met als toelichting: cultuur waarin het andere weggegumd wordt.

Binnen de Educatieve sectie van de Auteursbond zijn we blij dat die gumcultuur nu in de landelijke belangstelling staat. Hoog tijd ook, want de praktijk van censuur gaat inmiddels verder dan enkel het weggummen van termen als ‘dino’, ‘bikini’ en ‘heksen’. Bij educatieve uitgeverijen voor het basisonderwijs en voortgezet onderwijs zijn vage, algemene richtlijnen in opmars die erop neerkomen dat iedereen zich prettig moet voelen bij wat er in een schoolboek staat. Met in het achterhoofd ‘better safe than sorry’ wordt er in de educatieve schrijfpraktijk nu nog lustiger dan voorheen op los gecensureerd.

Ook al staat in de auteursrichtlijn niet langer dat ‘heksen’ of ‘dino’s’ niet mogen, een schoolboek kan prima zonder. Gevoeligheden beperken zich niet alleen tot (streng) christelijke onderwerpen; ze breiden zich uit naar alle mogelijke gevoeligheden in de samenleving. Een verhaal over een vakantie in Frankrijk? Graag een ander verhaal: er zijn kinderen die nooit op vakantie gaan en voor hen is het wel heel sneu als ze over zo’n vakantie lezen. Een kritische tekst over sextortion? Nee, niet alleen maar negativiteit over sociale media, en er zal maar een leerling in de klas zitten die ermee te maken heeft (gehad).

Soms komen er bizarre suggesties voorbij. Zo kreeg een auteur die bij een uitleg over hefbomen een vader op de wip zette met zijn zoon, de suggestie: dat kan niet, vanwege kinderen zonder vader, maak er maar een buurman van. De gevoeligheden zijn talrijk. Alle opa’s, oma’s, honden en andere huisdieren kunnen niet meer, want stel die van een leerling in de klas is net dood, dan heb je drama in de klas.

De beoogde bescherming van de tere kinderziel slaat zover door dat leerlingen een gekleurd en verarmd wereldbeeld meekrijgen. Het valt te verwachten dat het er in de toekomst niet beter op wordt; in opkomst zijn de schoolboeken-op-maat. Het digitale productieproces maakt dit maatwerk eenvoudig: scholen kunnen hun eigen boeken samenstellen, door een eigen selectie te maken in beschikbare kopij (content). Steeds meer scholen zullen naar verwachting gebruik gaan maken van deze nieuwe service.

(Streng) christelijke scholen doen dat nu al. Zij kunnen zo op wel heel makkelijke manier hun leerlingen een wereld tonen die naadloos aansluit bij de eigen (geloofs)overtuiging. Belangrijk is te beseffen dat dit ook gebeurt met leerboeken voor middelbaar en hoger beroepsonderwijs. We kunnen slechts gissen wat toekomstige verzorgenden, verpleegkundigen, leraren, onderwijsassistenten, begeleiders gehandicaptenzorg en kinderopvang, boa’s en juridische medewerkers op (streng) christelijke scholen nu niet in hun boeken vinden: het hoofdstuk dat gaat over diversiteit en inclusie, de paragraaf die grondig ingaat op de seksuele ontwikkeling bij de puber, de alinea die rept over genderidentiteit en de mogelijke worsteling daarmee. Studenten missen leerstof die in beroepscompetentieprofielen en kwalificatiedossiers staat en waarvan deskundigen hebben beoordeeld dat deze aan de orde moet komen binnen opleidingen.

Wat is er mogelijk om het tij te keren? Laten we vooral beseffen dat een verarmd wereldbeeld niet helpt je senang te voelen in een pluriforme samenleving. Zo’n beperkt wereldbeeld legt juist een basis voor langs elkaar heen leven in bubbels zonder gedeelde waarheid. Alleen door alle leerlingen eenzelfde kennis aan te reiken én ze te laten ervaren dat de wereld groter is dan de eigen achtertuin, lukt het om kinderen en jongeren betrokkenheid, tolerantie én weerbaarheid bij te brengen.

Aan zet zijn educatieve auteurs, educatieve uitgevers, scholen en zeker ook - en met name - de overheid. Educatieve auteurs moeten zich durven uitspreken en hun krachten bundelen. Laat je horen, als je vindt dat jouw uitgever grossiert in gevoeligheden, en deel je bezwaren met uitgevers, redacteuren én collega-auteurs. Educatieve uitgevers en scholen moeten hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen en ophouden zich als hoeders van de al te tere kinderziel op te werpen. Educatieve uitgeverijen roepen we bovendien op om kritische auteurs te waarderen in plaats van af te serveren.

De minister van Onderwijs heeft gezegd: ‘Het is niet onze/mijn verantwoordelijkheid’. Begrijpelijk dat hij dat zegt, want hij is zelf van confessionele huize, maar zo makkelijk mag hij zich er niet van afmaken. De censuur heeft gevolgen voor iedere leerling in het basis en voortgezet onderwijs en voor een zeker aantal studenten in middelbaar en hoger beroepsonderwijs. Onderwijs dient volledig en correct te informeren over wereld en wetenschap. De overheid staat voor vrijheid van onderwijs, maar laat onbedoeld alle ruimte voor censuur, waarmee leerlingen worden gedupeerd. Indirect financiert de overheid zo ongelijke behandeling en onvrijheid van meningsuiting. Daar mag de minister zich niet vanaf maken met ‘het is niet onze/mijn verantwoordelijkheid’.

Annemiek Verhoef is voorzitter van de Educatieve sectie Auteursbond

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden