Opinie: Politiek, breng AI nog dit jaar onder ónze controle

Toen in de jaren negentig het internet de wereld veroverde, was het geloof in een meer welvarende en democratische toekomst niet te stuiten. Toen in de loop van deze eeuw de socialemediaplatforms opkwamen, dacht menig expert opnieuw dat een tijdperk van verbinding en vooruitgang zou aanbreken. Inmiddels ondervindt onze samenleving naast de kansen ook steeds scherpere schaduwzijden van digitale technologieën.

Als beleidsmakers konden terugkeren naar de beginjaren van de digitale revolutie, zouden ze dan opnieuw de keuze maken om het internet, sociale media en algoritmen grotendeels ongemoeid en ongereguleerd te laten? Nee, is het antwoord. Met de kennis van nu hadden politici veel meer gedaan om de ontwrichtende marktmacht, privacyschendingen, cyberdreigingen en desinformatie te voorkomen.

Nu leven we in het tijdperk waarin AI onze wereld in hoog tempo gaat veranderen. Dat brengt naast allerlei kansen, ook enorme risico's met zich mee. We mogen niet opnieuw dezelfde fouten maken. We mogen niet opnieuw passief zijn. We moeten controle nemen over de ontwikkeling van AI en ervoor zorgen dat de mens bepaalt hoe een toekomst met AI eruitziet. Niet andersom.

Onzekerheid

Alle stelligheden ten spijt, niemand weet hoe een wereld met steeds geavanceerdere AI eruitziet. Maar inmiddels is wel duidelijk dat de veranderingen zeer ingrijpend kunnen zijn. Dit kan positief zijn. Zo kunnen technologische doorbraken ons helpen te leven in betere gezondheid of met minder CO₂-uitstoot. Maar het kan ook negatief uitpakken. Bijvoorbeeld in de vorm van een groeiend onderling wantrouwen, omdat je zintuigen niet meer kunnen beoordelen of de stem van je geliefde aan de telefoon of de schokkende onlinebeelden van een aanslag wel echt zijn.

Hoe dichter AI in de buurt komt van menselijke intelligentie, hoe radicaler de uitkomsten zijn en hoe harder de fundamenten van onze samenleving worden geraakt: ons werk, onze creativiteit, onze cultuur, onze informatievoorziening, onze democratie, onze soevereiniteit en de stabiliteit van onze mondiale systemen. Met grote risico's op ongelijkheid, onwaarachtigheid en onderdrukking.

Menigeen is zich hiervan bewust, maar desondanks hebben overheden haast geen controle over de ontwikkeling van AI. Machtige techbedrijven zoals Microsoft en Google bepalen het tempo en de richting. Daarbij zitten deze commerciële spelers in een ratrace om AI-doorbraken te forceren en nieuwe toepassingen zoals ChatGPT op de markt te brengen. De consequenties zijn nauwelijks te overzien en we zijn er dus niet op voorbereid.

Waarschuwingen

Deskundigen, wetenschappers en burgerrechtenorganisaties, maar ook programmeurs, tech-ondernemers en topmensen van internetbedrijven waarschuwen daarbij voor het existentiële risico dat AI in zich draagt en vrezen het scenario dat AI steeds meer tegenover de mens komt te staan.

Er gaan dan ook stemmen op om nog dit jaar internationale afspraken te maken over een pauze in de ontwikkeling van AI. Maar wel of geen pauze, we mogen niet stilzitten. Ook de Nederlandse politiek moet in actie komen en ingrijpen door (wettelijke) voorwaarden te stellen aan AI. Met als doel om grip op de ontwikkelingen te krijgen, oncontroleerbare AI te vermijden, onwenselijke – economische of geopolitieke – machtsconcentraties te voorkomen en om onze democratische en rechtsstatelijke principes te beschermen.

Nederland moet daartoe een leidende rol in Europa nemen en AI-toepassingen via hoogwaardige EU-wetgeving helpen reguleren. Het is zaak de AI-verordening nog dit jaar aan te nemen; de Europese privacywet AVG heeft immers bewezen dat wetgeving effect heeft. Daarbij moet geavanceerde AI, zoals foundation models, onder 'high risk' vallen en moet de EU transparantie afdwingen over de training van deze modellen.

In eigen land moet ieder ministerie in kaart brengen op welke gebieden AI fundamentele invloed zal kunnen uitoefenen en waar extra regelgeving nodig is om die invloed in goede banen te leiden. Hierbij kan advies gevraagd worden aan uiteenlopende instanties met kennis van en ervaring met AI. Onder meer door een snelle update te vragen van het WRR-rapport ‘Opgave AI’ en daaraan een rijksbreed actieplan te koppelen.

Extra onderzoekers

Verder moet onze kennispositie fors verbeteren. We opereren zonder licht in het duister. Daarom moet worden toegewerkt naar driehonderd voltijds onderzoeksposities op de vakgebieden AI Safety, AI en rechtsstaat en existentieel risico in een nieuw op te zetten onderzoeksinstituut en/of bij bestaande instituten. Tot slot moet de overheid het onderscheid tussen menselijk en kunstmatig bewaken: mensen moeten weten wanneer een uiting met AI tot stand is gekomen of wanneer AI de communicatie uitvoert.

Er is veel te doen en er is weinig tijd om het nodige te realiseren. Al eerder veranderde de wereld door revolutionaire technologie, maar de snelheid waarmee dat gebeurt neemt iedere keer toe. Het schrift veranderde de wereld en had daar duizend jaar voor nodig. Buskruit had er vierhonderd jaar voor nodig. De Industriële Revolutie had er honderd jaar voor nodig. Het internet slechts twintig jaar en sociale media deden het in nog geen tien jaar.

Door AI is de wereld aan het veranderen met een ongekende, en deels ongeziene, snelheid en richting. Het is tijd om publieke controle te nemen over de ontwikkeling van AI. En om ons voor te bereiden op wat komen gaat. Met regels. Met beperkingen. Met begrenzingen. Met een sleutelrol voor de overheid en de politiek. We mogen niet langer wachten en moeten vandaag beginnen met het organiseren van menselijke controle op kunstmatige intelligentie.