OpinieKlimaatverandering

Opinie: Overheid, vráág simpelweg om groen gedrag

De overheid laat de mogelijkheid tot gedragsverzoeken onbenut, terwijl die veel kunnen bijdragen. 

Nieuwbouwwijk Oosterwold in Flevoland, een gezamenlijke groene onderneming van de gemeenten Almere en Zeewolde. Beeld Simon Lenskens

We werden niet gedwongen thuis te blijven, maar deden het toch. We werden simpelweg door de overheid verzocht om, waar mogelijk, thuis te blijven. Mensen volgden deze verzoeken vrijwillig op en dat heeft geholpen bij de inperking van het virus. We maken dus een opoffering voor een groter goed.

Deze gezondheidscrisis laat zien dat een simpel verzoek kan bijdragen aan het creëren en beschermen van een publiek goed. De overheid kan dit middel ook op andere gebieden inzetten. Bijvoorbeeld tegen de opwarming van de aarde. Mensen kunnen helpen door gedrags- en consumptiepatronen te veranderen. Velen zijn zich hiervan bewust en passen hun gedrag al aan. Maar het wordt waarschijnlijk méér gedaan als de overheid hierom vraagt.

Drastisch gewijzigd

Waarom zou het uitmaken als de overheid om gedragsveranderingen vraagt? Om te beginnen houden veel burgers zich aan regels en volgen ze verzoeken van de overheid op. Mensen die niet vanuit eigen overtuiging hun gedrag aanpassen, doen dit misschien wel zodra de overheid hierom vraagt; het is onwaarschijnlijk dat tijdens de coronacrisis mensen hun gedrag zo drastisch zouden hebben gewijzigd zonder verzoek van de overheid.

Ten tweede moeten diegenen die hun gedrag aanpassen voor het klimaat hier vaak verantwoording over afleggen. Je serveert alleen vegan lunch? Je sollicitatiegesprek of businessmeeting via Skype? Je slaat een feestje in het buitenland over? Je wilt thuiswerken? Je komt op de fiets? Een overheidsverzoek kan deze druk om keuzes te verantwoorden omdraaien, ook na de coronacrisis. Dit heeft tot gevolg dat het acceptabeler wordt je klimaatneutraal te gedragen.

Een overheid die simpelweg vraagt om een gedragsverandering past bovendien bij de westerse waarden van vrijheid en gelijkheid. Ten eerste wordt er namelijk niets verboden: het creëert alleen sociale kosten voor degene die afwijkt van de gestelde norm. Degene voor wie de vliegreis belangrijk is, kan nog steeds vliegen. Een ander kiest, gezien de sociale kosten, nu misschien voor een andere oplossing. Het is dus een efficiënte manier om laaghangend fruit te oogsten. Ten tweede benadeelt het degenen met minder geld niet extra.

Sociale actie

Daarnaast genereert een gedeeld doel, zoals met covid-19, een gevoel van saamhorigheid. Mensen dragen graag bij aan iets groters en belangrijkers dan henzelf. Overheden gebruiken nu vaak de zogenaamde ‘nudge’ of een duwtje in de goede richting. Een voorbeeld is betalen voor plastic tasjes. Dit is nuttig. Het voordeel van een overheidsverzoek is dat het iedereen raakt, ongeacht inkomen. Bovendien maakt het ‘het meenemen van je eigen tas’ tot een sociale actie, in plaats van een zelf­gerichte of economische actie. Deze sociale kant, waarbij een kleine op­offering bijdraagt aan een groter goed, heeft een altruïstische meerwaarde en vergroot ons gevoel van welzijn.

Dat overheidsverzoeken werken voor covid-19 hoeft niet te betekenen dat dit ook werkt voor klimaatverandering. Misschien bleven mensen namelijk thuis omdat ze vreesden voor hun eigen gezondheid en die van de mensen dichtbij hen. Echter, onderzoek heeft aangetoond dat deze angst slechts een motivatie was voor een klein deel van de bevolking.

Daarnaast zou je kunnen zeggen dat de link tussen gedrag en consequenties directer is voor corona dan voor klimaatverandering en dat zelfs het bestaan van klimaatverandering soms nog ter discussie staat. Toch geloven veel mensen wel degelijk dat de aarde opwarmt en dat menselijk handelen dit veroorzaakt. Verzoeken van de overheid zouden voor deze mensen dus kunnen werken. 

Saamhorigheid

Bovendien erkent de overheid wel klimaatverandering en heeft het in Parijs het klimaatakkoord ondertekend, maar vraagt het de bevolking niet om bijna kosteloze gedragsveranderingen door te voeren. De overheid is daarmee als een kapitein die zijn passagiers niet vraagt om onnodige bagage thuis te laten, terwijl hij weet dat zijn schip zinkt als passagiers alle bagage aan boord brengen.

De overheid draagt natuurlijk verantwoordelijkheid voor de economie en het beperken van consumptie is niet bevorderlijk voor het BBP. Maar de CO2-intensieve consumptie zal vroeg of laat toch moeten verdwijnen. Het gedrag van burgers op basis van klimaatneutrale overheidsverzoeken, duwt de economie dus juist in voorwaartse richting. 

Overheden kunnen burgers simpelweg vragen om zich klimaatneutraler te gedragen en daarmee een positieve bijdrage leveren aan de aanpak van klimaatverandering. Bovendien leidt het tot een gevoel van saam­horigheid.

Ellen Holtmaat is docent en onderzoeker politieke economie op de London School of Economics en initiator van twee startende sociale projecten: positiveclimatevisualization.org en mbrace.world.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden