Opinie op Zondag Esther van Fenema

Opinie op Zondag: We overschreeuwen ons onbehagen met het motto ‘je leeft maar één keer’

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Eerder vandaag classica Rosa van Gool, nu is het de beurt aan psychiater Esther van Fenema.

Publiek bij AMF, het grootste festival van het Amsterdam Dance Event (ADE), 20 oktober 2018. ‘We slepen ons voort van festival naar proeverij en als het genieten even wat minder lukt, slikken we een pilletje of organiseren we een psychedelische trip down the brain.’ Beeld ANP

‘Geniet ervan’, roept het bedienend personeel tegenwoordig standaard voordat je je vork in de dagschotel kan prikken. Een obligate oneliner maar strak in lijn met het nieuwe gebod dat we massaal gehoorzamen: gij zult genieten! Dat doen we braaf met beauty must haves, de nieuwste gadgets en verwenweekenden. We slepen ons voort van festival naar proeverij en als het genieten even wat minder lukt, slikken we een pilletje of organiseren we een psychedelische trip down the brain. ‘Kijk mij toch vreselijk genieten’, posten we trots op sociale media

Het is evolutionair een inkoppertje om de mens te sturen op impulsbevrediging. Ons brein is van oudsher geprogrammeerd om nú zoveel mogelijk te ‘verzamelen’ voor als later de voorraden geslonken zijn. Het kan daarbij altijd meer, beter en specialer want we concurreren nou eenmaal graag met de ander. Of het nou om cocaïne of ‘de ultieme kick’ gaat, het beloningssysteem reageert hetzelfde, dus het is in principe een fluitje van een cent om ons brein verslaafd te maken.

Zoektocht naar ultieme bevrediging

In vroegere tijden dienden deze eigenschappen slechts één doel: overleven. We werden niet dik en ongelukkig, niemand wist wat een BMI was en gelukscoaches verschenen alleen in visioenen. Nu leidt het continue bevredigen van al die zinloze impulsen tot uitpuilende kledingkasten, griezelige dieetshakes en een bodemloos gevoel van leegte waarvoor wij als mentale hulpverleners worden gemobiliseerd.

Wanhopig zoeken we naar de ultieme bevrediging van dat roodgloeiende beloningssysteem diep in ons brein. Een weekendje Nice omdat ze daar geweldige kreeft serveren, een opvouwbare smartphone, een oprolbare tv of veel te veel dure schoenen.

Het ontstane onbehagen overschreeuwen we met dat inmiddels verschraalde motto ‘je leeft maar één keer’.

De Amerikaanse psychiater en geneticus Robert Cloninger onderzocht de biologische basis van onze persoonlijkheidstrekken. Mensen met ‘Novelty Seeking’ als dominante persoonlijkheidstrek hebben behoefte aan sterke prikkels en veel nieuwe ervaringen. Als je hoog scoort op deze persoonlijkheidstrek ben je kwetsbaarder voor verslaving doordat de dopamineactiviteit in het brein lager is en je steeds sterkere prikkels nodig hebt om te kunnen ‘genieten’.

Lijden aan ‘niksigheid’

Ik vraag me op sombere momenten weleens af of we, afgericht en opgejaagd door de commercie, inmiddels niet allemaal tot novelty seekers zijn verworden? Zo’n opgevoerd beloningssysteem leidt niet tot het gewenste continue genieten, maar eerder tot symptomen die passen bij verslaving. Zoals gevoelens van waardeloosheid, inactiviteit, concentratieproblemen, onrust en somberheid. Iets waar wij als psychiater mee te maken krijgen in onze spreekkamer. Mensen die ogenschijnlijk alles hebben, lichamelijk gezond zijn en niet voldoen aan de criteria voor een psychiatrische aandoening maar ontevreden zijn en lijden aan de ‘niksigheid’, zoals mijn Vlaamse collega Dirk de Wachter het omschrijft.

Hoe ontsnap je aan de vicieuze cirkel waar we toenemend vluchten in externe bevrediging om dat uitdijende zwarte gat in onszelf op te vullen?

Volgens managementgoeroe Simon Sinek ontstaat échte voldoening pas op de lange termijn, door het dagelijks investeren in kleine dingen die op zichzelf misschien onbetekenend en nutteloos lijken. Je kan tweemaal per jaar naar de tandarts kan gaan maar je krijgt alleen een mooi en gezond gebit als je elke dag weer opnieuw die paar minuten poetst. Het opbouwen van een liefdevolle relatie doe je niet door je partner tweemaal per jaar mee uit eten te nemen naar een sterrenrestaurant, maar door hem of haar elke morgen eerst een kus te geven voordat je op je telefoon kijkt, aldus Sinek.

Absurde verwachtingen

Ik ben vrij Spartaans opgegroeid zonder tv en mét de discipline van het dagelijks viool studeren. Hierdoor heb ik aan den lijve ondervonden hoe het dag in dag uit investeren in een bepaalde vaardigheid je uiteindelijk in staat stelt om een prestatie neer te zetten die fundamentele voldoening geeft. Helaas zijn discipline, doorzettingsvermogen en stamina verworden tot de vergeten groenten van onze karaktereigenschappen. Ons uitstellend vermogen gaat hard achteruit en onze frustratietolerantie zakt gevaarlijk in het rood want we hebben ‘recht’ op directe bevrediging.

Onze verwachtingen zijn ad absurdum opgeschroefd waardoor de realiteit steeds tegenvalt. Dat nare gevoel compenseren we met alsmaar sterkere prikkels. Alles om maar even niet te hoeven voelen.

Echte tevredenheid en voldoening kan pas ontstaan als je verwachtingen overeenstemmen met de realiteit. Misschien moeten we wat minder genieten en elkaar, zeker onze opgroeiende kinderen, vaker wijzen op die vergeten groenten.

Esther van Fenema is psychiater, opiniemaker en violist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.