Opinie op ZondagFilosofie

Opinie op zondag: We hebben nieuwe denkers nodig om grip te krijgen op ons moderne leven

In deze tijd van digitalisering van contacten en van globalisering voldoen de oude filosofen niet meer als hulp bij het leiden van een goed leven, betoogt Esther van Fenema.

Filosoof Emmanuel Levinas.Beeld Flickr

Als we ons bestaan zin willen geven dan citeren we graag overleden filosofen zoals Hegel, Kant, Nietzsche, Spinoza, Plato of Socrates. Hun gedachtegoed heeft ons wereldbeeld bepaald en is de basis van onze westerse samenleving. Toch vraag ik me weleens af hoe het denkraam van de heren gevormd zou zijn als zij, net als wij, overal ter wereld dezelfde Starbucks koffie hadden gedronken, zomaar een weekendje New York konden regelen en met het callcenter in Bangladesh belden omdat de staafmixer die ze via Amazon bestelden, niet op tijd werd bezorgd.

Ondanks het tijdloze en universele karakter van hun gedachtegoed moeten wij nu op zoek naar nieuwe ethische ankerpunten om belangrijke fenomenen zoals digitalisering en globalisering te doorgronden en het hoofd te kunnen bieden.

De consequenties van ons handelen, en nota bene van ons bestaan zelf (denk aan de klimaatdiscussie), worden steeds controversiëler en lastiger om te overzien.

Onze impulsen

Als ik voor 60 euro naar Berlijn of Madrid wil vliegen, dan kan dat. Als ik zaterdag bedenk dat ik zondag een paar nieuwe pumps in huis wil hebben, dan hoef ik maar een paar toetsen in te drukken en de bezorger staat voor de deur. Met onze impulsen kunnen we de wereld op afstand besturen, want via scherm en toetsenbord hebben we invloed, macht en controle.

Oorzaak en gevolg zijn ergens nog steeds met elkaar verbonden, maar hun relatie wordt steeds ijler en minder tastbaar. In haar recente column in De Telegraaf confronteert columniste Kitty Herweijer ons desondanks met onze morele verantwoordelijkheid: ‘want veel te lang werd de regelmatige festivalpil van Sanne-Marie en de recreatieve vrijdagavondsnuif van Joris op de wc van de Zuidas, helemaal los gezien van afgehakte hoofden op stoepen voor shishalounges en brandende busjes in de voorpui van het Telegraafgebouw. Maar de link is er wel degelijk’.

Voor mijn goedkope ticket moet ergens ter wereld een klimaatoffer worden gebracht en de bezorger van mijn pumps kan op zondag dus niet uitrusten of bij zijn kinderen zijn.

Alleen: ik merk het niet meer, omdat de complexiteit van de nieuwe wereld de consequenties van mijn gedrag inkapselt en grotendeels voor mij verbergt.

Het ontstaan van de drukpers zal ongetwijfeld eenzelfde soort dynamiek hebben veroorzaakt doordat ‘indirect contact’ opeens mogelijk bleek te zijn. Maar de snelheid, intensiteit en grootschaligheid van nu zijn ongekend in de menselijke geschiedenis.

We hebben nieuwe denkers nodig, die helpen om positie te bepalen en grip te krijgen op deze nieuwe werkelijkheid waarin verhoudingen wezenlijk veranderen en verantwoordelijkheid een andere vorm, kleur, omvang en reikwijdte krijgt.

‘Ontlijving’

Volgens filosoof Emmanuel Levinas is het uitwisselen van de blik een morele handeling die vooraf gaat aan het gesproken woord en waarmee we elkaars bestaan erkennen. Als we elkaar ‘geen blik meer waardig gunnen’, missen we een bepaald moreel appèl met alle risico’s van dien. Door de digitalisering zien we het gezicht van de ander niet meer voor ons en is er sprake van ‘ontlijving’, zo gaat Hans Schnitzler (filosoof en auteur van Kleine filosofie van de digitale onthouding) nog een stapje verder.

Naast het ‘contact zonder contact’ ervaren we een gevoel van controleverlies en overspanning omdat we door de grenzeloze input van nu onvoldoende in staat zijn om binnenkomende prikkels betekenisvol te laten afvloeien in ons handelen. Iets wat we van nature wel nastreven.

Ook in het publieke domein ervaren we spanning omdat de suggestie wordt gewekt dat we onze maskers mogen afzetten en distantie kunnen laten varen. Door het toestaan van steeds meer particuliere kenmerken in de openbare ruimte voelen we ons onveilig en maken we ons zorgen over verruwing en verharding. In de intimiteit van de huiskamer kan je wel met je voeten op tafel en een vlek op je trui onderuitgezakt naar een spelshow kijken, terwijl je in je neus peutert en je partner afsnauwt omdat de pizza niet warm genoeg is. Individuele behoeftebevrediging wordt in het particuliere domein als vanzelfsprekend beschouwd, maar daarbuiten veroorzaakt het juist verwarring en onveiligheid, aldus Schnitzler.

We leven in een tijdsgewricht waarin veranderingen snel en hevig verlopen en we het acuut ontsluiten van de wereld nauwelijks kunnen bijbenen. Uiteraard heeft elke tijd zijn eigen denkers nodig gehad om ons bestaan van reliëf en structuur te voorzien. Nooit was het zó hard nodig als nu.

Esther van Fenema is psychiater, opiniemaker en violist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden