Opinie op Zondag Keyvan Shahbazi

Opinie op Zondag: Waanzin Joodse genocide onderbelicht op 4 mei

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Eerder vandaag historicus Dirk-Jan van Baar, nu is het de beurt aan cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi.

Kranslegging bij het Nationaal Monument op de Dam in 2018. Beeld ANP

‘Het zijn joden’, fluisterde mijn vader toen ik hem vroeg wie die meneer was die hem vriendelijk groette. ‘Ze denken vaak dat ik ook jood ben, dan groeten ze vriendelijk, en ik groet terug’, vulde hij met enige trots in zijn stem nog aan. Het was een serieus kijkende man met een zwarte pet op, die naar hem knikte. In mijn gedachten probeerde ik een ­gelijkenis te ontdekken tussen die meneer en mijn vader, waardoor de joden dachten dat hij ook een van hen was. Dat lukte niet. Wel vond ik het een spannende gedachte, dat later als ik groot ben de joden mij als de zoon ook voor een jood zouden nemen.

‘Papa, wie zijn de joden?’, vroeg ik hem een keer. Hij begon weer te fluisteren en vertelde dat hij vroeger in Teheran eens een menigte had gezien die onder aanvoering van een geestelijke joodse winkels plunderde. ‘Op straat vochten ze onderling om de tientallen meterslange lappen stof van een handelaar uit de grote bazaar. Ze vonden die stof halal omdat het op een jood was buitgemaakt. ‘Dan is het niet handig als je op joden lijkt’, zei hij korzelig en veranderde van onderwerp.

Jaren later zag ik ze opnieuw, maar dan in Turkije. Net als ik zelf, gevlucht uit de Islamitische Republiek Iran, semi-illegaal en op zoek naar een veilig land. De meerderheid vertrok vrij snel naar Israël, maar sommigen wilden liever naar Amerika om de Israëlitische dienstplicht te ontlopen. 

Kolossale waanzin

Pas in Amsterdam hoorde ik opnieuw over de joden, maar dan in combinatie met duistere namen als Auschwitz, Treblinka, Sobibor. Men zei dat de nazi’s miljoenen joodse mannen, vrouwen en kinderen uit heel Europa in concentratiekampen hadden vergast en in ovens verbrand. Als 19-jarige die in het Midden-Oosten was opgegroeid, kon ik zo’n ­kolossale waanzin niet bevatten. Jaar in jaar uit had ik op school 2.500 jaar geschiedenis van het Perzische rijk uit mijn hoofd geleerd, maar van wat de joden veertig jaar eerder was aangedaan had ik nooit gehoord.

‘Maar waarom?’, was de vraag die ik steeds stelde. ‘Nou, ze vonden dat de joden een minderwaardige mensensoort waren’, zei iemand. ‘Wat hadden de joden dan gedaan?’, vroeg ik. ‘Vroeger zeiden mensen dat de joden indringers waren in de samenleving, die bij elkaar klitten en onder de christenen ziektes verspreidden. De werkelijkheid was dat de joden door hun rituele gebruiken en spijswetten hygiënischer leefden, waardoor ze minder vaak ziek werden. De ziektes werden juist door de groepen fanatieke christenen verspreid, die zichzelf geselend, door Europa trokken om de joden uit te moorden. De nazi’s zetten het oude ziekteverhaal metaforisch in: de joden zelf waren de ziektekiemen die het maatschappelijk ­lichaam waren binnengedrongen, en die uit ‘ras hygiënische’ overwegingen moesten worden uitgeroeid. Zo moest de zuiverheid van het ‘uit Hyperborea afkomstige Noord-Europese ras’ worden beschermd.

Hyperborea? Noord-Europese ras? Ziektekiemen? De waanzin bleef te kolossaal om te kunnen bevatten. Tot ik de film Sophie’s Choice zag: een moeder die werd gedwongen tussen haar twee kinderen te kiezen welke de gaskamer in ging. Tussen de tranen door hapte ik naar adem, het voelde alsof de waanzin van het lot van de joden in een keer mijn bewustzijn werd ingezogen.

Weloverwogen uitroeiing

Wanneer herdenken jullie de joden? Vroeg ik. ‘Op 4 mei’, zei iemand. ‘Dan herdenken we allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, en daarna in oorlogssituaties en bij vredesoperaties.’

Maar dat is iets anders dan de genocide op joden, riep ik beduusd. Ze zijn toch niet als gevolg van oorlogshandelingen toevalligerwijs omgekomen? De joden zijn met miljoenen op een industriële schaal weloverwogen, planmatig en systematisch uitgeroeid. Zo’n herdenking is toch een ‘homeopathische verdunning’ van de misdaad!

Het bleef stil.

Dat jaar ben ik voor het eerst op 4 mei in Amsterdam naar de Hollandsche Schouwburg gegaan. Het was druk en vol. Ik bleef aan de kant staan om de ouderen de gelegenheid te geven om te zitten. Ze liepen voor mij langs, keken mij indringend aan en knikten vriendelijk. En ik knikte terug.

Keyvan Shahbazi is publicist en als cultureel psycholoog verbonden aan de Politieacademie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.