Opinie op Zondag: Verlos het Europadebat van het Einde der Tijden-denken

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Vandaag journalist en historicus Arnout Brouwers, die pleit voor een EU waar plek is voor de hartelijke lach van een bijna tandeloze vrouw. 

Ze zijn mijn zandkoekjes, de aanblik van één vaal geel huisje met een houten hek ervoor en ik zit in een andere wereld, een armere maar rijkere wereld, een echte, geen digitale wereld. Beeld Arnout Brouwers

Beste zondaglezer, we moeten het even over Europa hebben. Het continent altijd eerst, dan pas de instelling.

Mijn vorige opinie-op-zondag was geïnspireerd door de aanblik van langszoevende Litouwse dorpen, maar er zit nog meer in die Litouwse dorpen. Ze zijn mijn zandkoekjes, de aanblik van één vaal geel huisje met een houten hek ervoor en ik zit in een andere wereld, een armere maar rijkere wereld, een echte, geen digitale wereld, bestaande uit mensen die statistisch gezien slechtere vooruitzichten hebben dan wij, maar desondanks vaak vrolijker en levenslustiger overkomen. Nog steeds een wereld van arbeiders en landbouwers, mensen die hun eigen auto repareren en hun eigen buitenhuis bouwen, hun eigen vis vangen in de rivier en, als ze ruzie maken, hun eigen man met een fles wodka op zijn kop slaan. Geen betere wereld, wel een andere - maar hoe dan ook: ook Europa.

Litouwse dorpen dus. Welnu, ze vergrijzen snel of lopen leeg. De jeugd die wat wil en kan, trekt of naar de nationale hoofdstad of, en liever nog, naar andere Europese steden om zijn leven te verbeteren. Dit gebeurt trouwens niet alleen in de Baltische staten, of de sinds 2004 toegetreden EU-landen, het gebeurt ook in oude lidstaten als Italië, Spanje, Portugal, Griekenland en - ja - Frankrijk. Dat land is trouwens een mooi symbool van de afstand tussen elite en niet-elite: Macron gaat fier voorop als Europese revolutionair, maar als hij omkijkt ziet hij louter gele hesjes.

De Financial Times, ook post-Brexit waarschijnlijk dé Europese krant, meldde afgelopen week dat tijdelijk EU-voorzitter Kroatië de inkrimping van Europa op de agenda wil zetten. Want: niet minder dan tien EU-lidstaten hebben te maken met een krimpende bevolking. Er is dus niet alleen verplaatsing, maar ook inkrimping. Die schokken zijn op te vangen, maar doen we dat?

Er was een tijd dat politici dachten: die grote uitbreiding van de Europese Unie is niet alleen historisch gerechtvaardigd, maar ook een perfect antwoord op de mondialisering. Alle betrokkenen worden er rijker van, en de arbeid verplaatst zich naar de plekken waar zij nodig is. Het creëert groeimogelijkheden en buffers tegelijk - én ook nog eens één groot gelukkig Europees volk.

Federale droom is uiteengespat

Deze federale droom is - zo kun je nu vaststellen - allang uiteengespat op de harde rotsen van de Europese natiestaat. Maar we zitten nog altijd met een EU wier interne markt en ‘vier vrijheden’ en ander moois zijn overgeleverd uit een tijdperk van optimisme over mondialisering en zelfs over een ‘nieuwe economie’ van eeuwigdurende groei.

Gelukkige tijden waren dat, waarin de marges van het Europadebat bepaald werden door enerzijds blije federalisten en anderzijds guitige eurosceptici. De euroscepticus was een tamelijk ongevaarlijke soort, die zich vrolijk maakte over de ongerijmdheden van de Europese integratie, zich ergerde aan de verspilling van Europese gelden en die een dagtaak had aan het doorprikken van de dromen van Europese federalisten.

Maar sindsdien - een financiële crisis, een eurocrisis, een vluchtelingencrisis en nog wat andere crises verder is ons collectieve Europese humeur er niet op verbeterd. De debatten zijn van een grimmigheid die je een kwart eeuw geleden niet had kunnen bedenken. Waar toen de eurosceptici als buitenbeentjes golden, zijn dat nu de dwaze federalisten. Want de federalisten gingen doen alsof de beschaafde wereld zou instorten als dat federale Europa er niet snel kwam. Ondertussen werden de tamme eurosceptici rechts ingehaald door taaier volk, dat helemaal van die EU af wilde.

En nu zitten we dus in een Europadebat met federalisten tegenover nationalisten - beiden geleid door een soort Einde der Tijden-denken; mensen die een superstaat willen want anders vergaat de wereld en mensen die van de EU af willen want anders vergaat Europa. En daartussen zit een enorme, stille middenmoot die hoopt dat die twee radicale groepen elkaar niet gaan afmaken, dat de politici er allemaal een beetje redelijk met elkaar uitkomen, nationaal en in Brussel, én dat de wereld niet vergaat.

Intern verscheurd

De Europese Unie wordt op zoveel verschillende manieren intern verscheurd dat het niet meer in een column past. Het begint, net als de Navo, een club te worden die niet meer leeft volgens zijn eigen waarden. Een blik op Hongarije zegt genoeg. Daartegenover zie je in Brussel mensen aantreden die denkt dat je de Unie - toch al overbelast met onoplosbare tegenstellingen en uitdagingen - ook nog eens even kunt opzadelen met nieuwe splijtstof in de vorm van een ambitieuze Green Deal.

Brexit maakt de overige Europeanen weer pro-Europees, zo luidt de wijsheid van de dag. Over tien jaar zien we of dat klopte. Op tal van gebieden zie je de noodzaak van een Europese Unie - maar is déze Europese Unie het vehikel dat wendbaar maar krachtig genoeg zal zijn om de interne en externe stormen te doorstaan? Wie levert de motor, wie de rem, wie het hart, wie de stuurmanskunst, wie het kompas? En waarom hebben we het daar niet meer over? Waarom hebben we het debat vooral laten kapen door federalisten en nationalisten?

Eenieder heeft zijn eigen beeld bij Europa. Het mijne is geen kathedraal of beroemd museum of café, maar een dorpje van eenvoudige houten huizen, sappige en geurige gele tomaten en de hartelijke lach van een bijna tandeloze vrouw. Geef mij een Unie waar plek is voor al deze Europese beelden en alle democratische Europese landen. Maar zak nooit door het ijs met je intern afgesproken waarden - want in het beschermen daarvan schuilt juist het unieke van het project.        

Arnout Brouwers is Volkskrant-redacteur en historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden