Opinie op zondag

Opinie op Zondag: Vergoelijk evidente Jodenhaat in rechtse kringen niet met een verwijzing naar links antisemitisme

Mensen houden op 30 oktober 2018 een wake voor de slachtoffers van de schietpartij in de Pittsburg Synanoge, waarvan de dader regelmatig antisemitische bijdragen plaatste op extreem-rechtse websites.

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club van acht auteurs. Later vandaag historicus Geerten Waling. Nu is het de beurt aan classica Rosa van Gool.

Een paar jaar geleden lag mijn opa, toen eind tachtig, weken in het ziekenhuis. Hij was door de lange ziekte en koorts nogal in de war, en kreeg sondevoeding via een slangetje in zijn neus. Tijdens de dagelijkse visite vroeg een van de artsen hem of hij wist waar het slangetje voor was. De eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat ik de anekdote uit tweede hand heb, maar in mijn herinnering gaat het verhaal als volgt verder: mijn opa bracht zijn hand naar het slangetje in zijn neus en voelde er voorzichtig aan. ‘Ik weet het niet zeker,’ zei hij bedachtzaam. ‘Maar ik denk dat het is omdat ik Joods ben.’

Hoe de arts reageerde, vertelt het verhaal niet: ik vermoed dat hij even uit het veld geslagen was. Toen ik het voor het eerst hoorde, moest ik lachen. Het is nu eenmaal een tamelijk absurde scène, maar natuurlijk ook een schrijnende. Je hoeft geen Freud te zijn om de hypothese te bedenken dat mijn opa, die volstrekt seculier is, zijn Joods-zijn voornamelijk associeert met ellende. Of misschien is het andersom: dat hij bij ellende, mogelijk zelfs onbewust, denkt dat het wel zal komen doordat hij Joods is.

‘Het Joodse vraagstuk’

Een begrijpelijke reflex, maar daarom nog niet altijd een terechte, zoals dit voorbeeld goed duidelijk maakt. Lange tijd was dat voor mij vooral wat de anekdote illustreerde: je kunt het gevoel hebben dat iemand je slecht behandelt omdat je Joods (of vrouw, of vul maar in) bent. Die verklaring voor slechte behandeling kan, op grond van eerdere ervaringen, heel begrijpelijk zijn, en tegelijkertijd in deze specifieke situatie toch onjuist. Het zou bijvoorbeeld kunnen dat de persoon in kwestie gewoon een eikel is, zonder aanziens des persoons. Of dat je het helemaal verkeerd begrepen hebt en diegene in werkelijkheid je leven probeert te redden door middel van sondevoeding – al komt dat laatste vermoedelijk iets minder vaak voor.

Maar de afgelopen weken kreeg de anekdote voor mij een andere lading, vanwege twee gebeurtenissen. Eerst werden in Pittsburgh elf Joodse mensen doodgeschoten door een online geradicaliseerde alt-righter. Daarna verscheen in deze krant een verontrustend onderzoeksartikel door Hassan Bahara en Annieke Kranenberg over online Jodenhaat onder Nederlandse aanhangers van alt-right, van wie velen zich opvallend goed thuis voelen bij het Forum voor Democratie.

Daarop besloot ik zelf eens een kijkje te nemen op /pol/, het beruchte ‘politiek incorrecte’ deel van het internetplatform 4chan. Het viel me niet mee: als het antisemitisme op openbare fora al zo welig tiert, vraag ik me af wat er in meer besloten kring besproken wordt. Verdedigers van alt-right zullen ongetwijfeld roepen dat het eigenlijk allemaal ironie is, of dat het maar om een heel marginaal groepje gaat, maar feit blijft dat er anno 2018 op internet openlijk, veelvuldig en uitgebreid gediscussieerd wordt over ‘het Joodse vraagstuk’. Dagelijks verschijnen er op 4chan talloze tirades over dit blijkbaar weer actuele probleem, met als meest gehoorde klacht dat Joden de media domineren. De gesuggereerde oplossingen laat ik aan uw verbeelding over, erg fantasierijk zijn ze niet.

Genoeg antisemitisme voor iedereen

Rechtse politici en opiniemakers reageerden op zowel de aanslag als het artikel in de Volkskrant met een voorspelbaar ‘En de moslims dan?’ of wezen op antisemitische neigingen bij linkse partijen. Tegen hen zeg ik: geen zorgen, er is genoeg antisemitisme voor iedereen. Het een sluit het ander niet uit, maar antisemitisme op links is geen argument om de ogen te sluiten voor de evidente Jodenhaat aan de rechterkant. Hoogstens is het reden om ook daar onderzoek naar te doen en erover te schrijven, zoals dat met name over antisemitisme bij moslims al veel gedaan wordt.

Toen ik de scène uit het ziekenhuis, die hijzelf allang vergeten was, onlangs aan mijn opa beschreef, barstte hij in enigszins verbaasd, maar hartelijk lachen uit. Deze week vierde hij zijn 93ste verjaardag in goede gezondheid. Ik wens hem nog heel veel gelukkige jaren toe, waarin antisemitisme niets meer is dan een duistere schim uit het verleden, die hooguit in verwarde koortsdromen opduikt.

Rosa van Gool is classica en publiciste.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.