Opinie

Opinie op Zondag: Verbod op bemoeizucht is in strijd met de open samenleving

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van zeven auteurs. Later vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, nu eerst filosoof Sebastien Valkenberg.

Groningse studenten stemmen tijdens een debat over de EU, 2005. Foto Harry Cock / de Volkskrant

'Nederland is helemaal niet meer tolerant.' Hoogleraar Jan Willem Duyvendak uitte zijn zorgen in een recent interview met Folia (23 november 2017), het universiteitsblad van de UvA (en de HvA). Hij heeft helemaal gelijk, maar op een andere manier dan hij het bedoelt.

Je hoort de klacht vaker. Vroeger was Nederland nog tolerant, heet het dan. Volgens Duyvendak is het na de jaren '90 misgegaan. Dat moet ook de tijd zijn geweest dat we ons teruggetrokken zouden hebben achter de dijken.

Tussen twee haakjes: deze claim getuigt van de blikvernauwing die ze aan de kaak wil stellen. Een klein beetje historisch besef had namelijk geleerd dat de dijkmetafoor al langer mee gaat. Je komt hem al tegen in 1989.
Geert Wilders was nog niet eens verbonden aan de VVD en Thierry Baudet zat op de kleuterschool. De PvdA had 49 zetels en euroscepsis? Daar hadden enkel de Britten last van. En dan toch dat verwijt van navelstaarderij - toen al.

Twitterbans

Duyvendak is slechts één stem in een groter koor dat zich zorgen maakt over een afkalvende tolerantie. Daartoe behoort ook de Europese Commissie (EC), blijkt uit nadere inspectie van deze tweet. '@EU_Commission code of conduct is helping to tackle illegal #OnlineHateSpeech & make sure social media platforms are #Noplace4Hate.' Was getekend: V¿ra Jourová, Eurocommissaris voor Justitie, Consumentenrechten en Gendergelijkheid.

De gedragscode waarnaar ze verwijst, is leerzaam leesvoer. Facebook, Microsoft, Twitter en YouTube hebben zich samen met de EC verenigd tegen online haatzaaien, valt daarin te lezen. 'Counter-narratives', moeten we beseffen, zijn nodig om allerlei mooie waarden te promoten, waaronder tolerantie.

GeenStijl wees er fijntjes op. In dezelfde week dat Jourová haar triomfantelijke tweet verstuurde, blokkeerde Twitter @geertwilderspvv in Duitsland - onder anderen, want hij was niet de enige. Er had 'een autoriteit' geklaagd over de PVV-fractievoorzitter; onduidelijk welke. Zulke ondoorzichtige bans zijn al erg genoeg, maar ook nog volhouden dat je strijdt voor méér tolerantie? Dat gaat niet. Of liever: dat gaat alleen als het ideaal ongedefinieerd blijft.

Anti-bemoeirichtlijn

Tolerantie is in de eerste plaats een slogan die lekker klinkt, net zoals respect trouwens. Iedereen is voor, maar de precieze betekenis blijft vaag. Dat maakt het appèl dat ervan uitgaat overigens niet minder krachtig.
De Britse dwarsdenker Frank Furedi, emeritus-hoogleraar sociologie (University of Kent), waarschuwde er al voor. Een paar jaar terug sprak hij over het onderwerp in Melbourne. Tolerantie was aanvankelijk de deugd om afwijkende opvattingen te verdragen, hoe weerzinwekkend ze ook zijn. Tolerantie is tegenwoordig een aansporing geworden tot 'being non-judgemental'.

Dat lijkt ook de opvatting van Duyvendak. 'We denken dat we ons mogen bemoeien met burgers die een boerkini of hoofddoek dragen, als ware het onze familieleden', zegt hij in het Folia-interview. 'Dat we ze een beetje mogen opvoeden, we ze kunnen vertellen hoe ze zich moeten gedragen, wat ze aan moeten trekken.'

Als er nu 'verbieden' had gestaan in plaats van 'bemoeien'. Dan had Duyvendak een punt gehad. Tolerantie is de deugd van het tandenknarsen. Iets wat afschuw oproept, mag desondanks blijven bestaan. Alleen zo staat het er niet. Een anti-bemoeirichtlijn, dat is tolerantie anno nu. Het is een nogal malle eis. We vinden voortdurend iets van anderen en het aardige aan een open samenleving is dat die mening vervolgens geuit mag worden. Het publieke debat is geïnstitutionaliseerde bemoeizucht.

Chocoladeletters

Maar toch, maar toch. Onbedoeld slaat Duyvendak de spijker op de kop. Zijn interview was het op-één-na best gelezen stuk op de website van Folia. Net daaronder stond dit bericht: 'Cateraar haalt alle verpakkingen met zwarte piet weg op HvA en UvA'. Een student zag chocoladeletters met zwarte pieten in de kantine. Hij sloeg alarm bij cateraar Cormet en zette de diversity officer van de universiteit in de cc. Een dag later waren de gewraakte verpakkingen weg.

Kennelijk is dat de manier om het leefbaar te houden: stuit x je tegen de borst, dan moet x weg. Met andere woorden: liever verwijderen dan verdragen. Hoe stond het ook alweer boven het interview met Duyvendak? 'Nederland is helemaal niet meer tolerant.'

Sebastien Valkenberg is filosoof.

Meer over