Opinie op Zondag: Trump is het orkest, niet de Titanic zelf

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, nu journalist Arnout Brouwers.

Trump en Merkel in gesprek tijdens de G7-top in Quebec, omringd door andere leiders en adviseurs. Beeld AFP PHOTO / BUNDESREGIERUNG / JESCO DENZEL

Wat een diplomatieke rollercoaster, de week waarin Donald Trump de G7 opblies en daarna nucleaire reality tv introduceerde in Singapore, samen met sidekick Kim. Hoge attentiewaarde. Nog een record: The Donald slaagde er deze week in al zijn bondgenoten – in Europa, In Noord-Amerika én Azië - te bruuskeren. Ofwel met ordinair gescheld, ofwel door zonder overleg concessies te doen aan Kim.

In The Wall Street Journal herinnert historicus Walter Russel Mead eraan dat er onder de ‘bundeling van narcistische impulsen en transactionele hebzucht’ wel degelijk een ideologische gedachte schuilt - die het tegenovergestelde is van de Europese. ‘Hij gelooft niet in een toekomst van onderling afhankelijke, postnationalistische staten die aan win-win handel drijven doen. Hij gelooft niet dat ‘volkenrecht en internationale instellingen het internationale leven zullen domineren’.

'We're America, Bitch'

Op zoek naar een Trump-doctrine vond Jeffrey Goldberg van The Atlantic een adviseur van de president die het zo omschrijft: ‘We’re America, Bitch’. Een ander verfijnt dat verder: ‘We’re America, Bitches’. Dat is inderdaad een preciezere omschrijving van het middelvingerbeleid richting bondgenoten dan het tamme ‘America First’. Een andere Trump-adviseur oppert als doctrine: ‘geen vrienden, geen vijanden’. Trump gelooft dat Amerika van geen enkele alliantie deel moet uitmaken: ‘Wij moeten aan hem uitleggen dat landen die altijd met ons werkten een zekere loyaliteit van ons verwachten, maar hij gelooft niet dat dit een rol moet spelen.’

Europese leiders hebben van alles geprobeerd maar Trump doet wat hij wil, en zijn kiezers dragen hem op handen. En niet alleen zij. Ook in Europa zijn er talloze revolutionairen voor wie de afbladdering van de Europese Unie met al zijn waarden en bovennationale samenwerking nog niet snel genoeg gaat. Trump is hun grote hoop en voorbeeld. En hoewel in Brussel de ‘populistische revolte’ reeds meermaals voor dood is verklaard, duiken er steeds weer Europese landen op waar ze zegeviert.

Bombastisch, irreëel en anachronistisch

Tegen die achtergrond klinkt de titel van een recente studie van de European Council on Foreign Relations – ‘Can Europe Save World Order?’ - bombastisch, irreëel en anachronistisch. Gelukkig erkennen de auteurs zelf ook dat de tijden zijn veranderd. Want niet alleen China en Rusland hebben genoeg van de ‘westerse wereldorde’. Hoewel deze op waarden stoelt en gebonden is aan spelregels, overheerst ook bij veel andere landen de idee dat in deze ordening sommige varkens gelijker zijn dan andere. Dat verklaart ook waarom Rusland in de wereld minder geïsoleerd is dan de VS en de EU na de annexatie van de Krim beoogden. Poetin werd wel uit de G8 gegooid, maar niet uit de G20.

Premier Rutte zei deze week in Straatsburg dat hij door het ruigere internationale klimaat ‘Europeser’ is geworden. Maar ‘Europa’ heeft zijn eigen opgeblazen ego’s als Juncker en Verhofstadt die voortdurend retorisch uit de bocht vliegen. En dat maakt het moderne verdedigers van de Unie, zoals Macron en Rutte, des te moeilijker hun electoraat te overtuigen dat niet de EU de boze buitenwereld is, maar juist de beste verdediging ertegen.

En net als de VS heeft Europa grotere problemen dan retorische. Als we Rutte’s beeld overnemen van EU-landen als cowboys verschanst achter hun huifkarren, is het wel jammer dat veel van deze stoer pratende cowboys alleen klappertjespistolen dragen en elkaar voortdurend in de haren vliegen. Het dreigingsbeeld mag aan westerns doen denken, het Europese antwoord roept nog teveel associaties op met een kinderopvang waar de oppas onwel is geworden.

Het centrum van de aandacht

Waarschijnlijk komen de talloze analyses in de media die Trump afschilderen als bron van alle kwaad Trump zelf wel goed uit. Hij wil immers invloedrijk zijn en in het centrum van de aandacht staan. Maar de wereldorde zou óók in beweging zijn zonder Trump. Hetzelfde geldt voor de structurele machtsverschuiving naar het oosten. En voor de Europese positie, die sowieso minder comfortabel wordt in een wereld waarin de welvaart anders verdeeld wordt dan voorheen. Trump is het democratisch gekozen gezicht van een westerse crisis die is geworteld in lokale en wereldomspannende ontwikkelingen. Daarom had Donald Tusk gelijk toen hij opmerkte dat Trump de Europeanen dwingt hun eigen positie onder ogen te zien.

De politieke strijd tussen multilateralisten en nationalisten in de westerse wereld is in volle gang. Trumps strijd tegen de Amerikaanse wereldorde en tegen moderne internationale verwevenheid maakt indruk. Maar tot nu toe oogst hij op alle continenten vooral de verzuchting dat een op regels gebaseerd systeem de voorkeur heeft. Dat lijkt goed nieuws voor Europa, dat echter nog niet lijkt te beseffen dat het de regels niet langer vanaf de kansel kan dicteren. Het is mogelijk dat Trumps strijd een achterhoedegevecht is, maar datzelfde kan gelden voor Europa’s zelfbeeld als beoogd ‘redder’ van de wereldorde en als moreel leider. Beide visies moeten in deze wereld harder concurreren met alternatieve modellen en beide kunnen weggespoeld worden in het geweld van schuivende tektonische platen. 

Arnout Brouwers is historicus, journalist en auteur van Rodina. Tussen apathie en revolutie (Atlas Contact 2018). 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.