Opinie

Opinie op Zondag - Trump is een blamage voor de hele vrije wereld

Het Westen zit met een verongelijkte leider die in eigen land en binnen de Europese elites door niemand wordt gerespecteerd en zich permanent in de maling voelt genomen, schrijft Dirk-Jan van Baar.

Donald Trump schudt de Franse president Emmanuel Macron de hand; links van Trump de Belgische koning Philippe, Beeld belga

In Brussel is deze week het nieuwe NAVO-hoofdkwartier geopend door Donald Trump, de nieuwe Amerikaanse president die het Atlantisch bondgenootschap eerst obsoleet had genoemd en dat later weer terugnam. Even was er de illusie van 'business as usual'. NAVO-leden kibbelen als vanouds om de hoogte van hun defensiebudgetten, om aan de Amerikaanse eis tegemoet te komen dat die op termijn omhoog moeten naar twee procent van hun bnp. De meeste Europese landen zitten daar ver onder, en zoals in elke internationale organisatie wordt aan zulke kwesties veel tijd besteed. Maar Trump fietst daar dwars doorheen en eist meteen boter bij de vis. Dan kent hij Europa niet.

Elke NAVO-functionaris geeft Trump gelijk met zijn verlangen dat de Europese landen meer aan hun defensie moeten doen en niet op Amerika kunnen blijven leunen. Dat wordt ondersteund met het bekende rijtje uitdagingen waaraan het Westen het hoofd moet bieden: Poetin, de strijd tegen IS en het terrorisme, cyberwars.

Maar er hangen ook veel rookgordijnen. Je kunt een hele dag in Brussel doorbrengen met het bespreken van kwesties die min of meer urgent zijn en toch niet de kern raken. Die kern is Trump: kan de NAVO nog geloofwaardig zijn met een Amerikaanse president die niks weet van internationale politiek, de Duitsers 'sehr böse' noemt omdat ze te veel auto's verkopen, en vanaf zijn eerste dag in opspraak is vanwege dubieuze Rusland-connecties?

Geen fijn vooruitzicht

De enige reden daar niet onmiddellijk 'nee' op te zeggen, is dat niemand dat met zekerheid weet. Trump is zo'n ongeleid projectiel dat zelfs het Kremlin zal uitkijken om hem op de proef te stellen. De radio-actieve uitstraling van Trump zelf is de voornaamste afschrikking die de NAVO heeft. De neiging is groot om hem suikerklontjes toe te werpen en met complimenten te overladen, in de hoop dat dit de president gunstig stemt. Autoritaire persoonlijkheden zijn daar gevoelig voor.

Maar de NAVO bestaat uit democratische staten, en de democratische wereld kan niet zonder leider die lippendienst bewijst aan zulke zaken als gescheiden machten en een vrije pers. Trump doet dat niet, hij is ermee in oorlog. Hij beweert dat er een ongekende heksenjacht tegen hem wordt gevoerd, door zijn eigen veiligheidsdiensten en de Amerikaanse 'diepe staat'.

Laat dit even tot u doordringen: het Westen zit met een verongelijkte leider die in eigen land en binnen de Europese elites door niemand wordt gerespecteerd en zich permanent in de maling voelt genomen. Ook dat is vaker voorgekomen, maar Richard Nixon dwong als staatsman internationaal gezag af, waar Trump nog ongetest is en juist tegenover Moskou (de vroegere vijand die hem nu compromitteert) moet bewijzen dat hij zijn eigen man is. Geen idee waar dit op uitdraait, maar een fijn vooruitzicht is het niet.

Veiligheidsdiensten

Nochtans heeft het weinig zin om van de zwartste scenario's uit te gaan, er hangt nu zelfs een stemming dat alles meevalt en met een sisser afloopt. In Frankrijk is Marine Le Pen door Emmanuel Macron met een pro-Europese boodschap afgetroefd; in Duitsland stevent Angela Merkel op een vertrouwd vierde kanselierschap af.

Maar voor de NAVO is er wel degelijk iets fundamenteels veranderd. Europa, dat de laatste jaren in permanente staat van crisis verkeerde, houdt stand. Maar de Angelsaksische wereld, die altijd als laatste redmiddel fungeerde, is onverwacht van slag. Dat begon bij de Brexit en kreeg een vervolg met de verkiezing van Trump. Tussendoor was er ook nog de (mislukte) coup in Turkije, zonder wie onmogelijk een effectieve strategie tegen IS kan worden ontwikkeld.

Op het NAVO-hoofdkwartier zeggen ze niet te weten wie er achter die coup tegen Erdogan zat of wat dat voor de gevechtskracht van het Turkse leger betekent, 'want elkaar in de gaten houden doen NAVO-partners niet'. Intussen weten we al sinds de inval in Irak dat veiligheidsdiensten elkaar voortdurend op het verkeerde been zetten en vorige week was er het (gelekte) nieuws dat Trump van Israël verkregen inlichtingen met Poetin zou hebben gedeeld. Een vergelijkbaar incident zagen we na de aanslag in Manchester. Tot zover de strijd tegen het internationale terrorisme die om strikte vertrouwelijkheid draait.

Stemmingmakerij

Pijnlijk is de scheiding der geesten in de Atlantische wereld. Lang waren de Britten een kracht van gezond verstand, maar met de Brexit - waaraan Theresa May wil vasthouden - zijn zij voor de ergste stemmingmakerij tegen de EU gezwicht. Dat kan niet anders dan afbreuk doen aan de Britse defensieband met Europa.

Dat Trump zichzelf als brexiteer ziet en het anti-Europese populisme aanmoedigt, vormt een breuk met alles waar het naoorlogse Amerika voor staat. Een blamage die het Anglo-Amerikaanse prestigeverlies na het echec met de Iraakse massavernietigingswapens en de 'neoliberale' bankencrisis van 2008 met afstand overtreft. En voor Nederland het moeilijkst: aan een verder opgaan in Europa valt - gewild of ongewild - niet meer te ontkomen.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden