Opinie op Zondag: Socialisme maakt meer kapot dan je lief is

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club auteurs. Later vandaag journaliste en historica Daniela Hooghiemstra, maar nu eerst historicus Willem Melching.

Een kapper biedt zijn diensten aan onder een brug in Caracas, mei 2018. De lagere prijzen van dit soort onder bruggen of open markten aangeboden diensten zijn lager en daarom aantrekkelijk voor mensen die zich een bezoek aan de kapsalon niet kunnen veroorloven. Foto AFP

Dat socialisme meer kapot maakt dan je lief is, blijkt wel uit de toestand in Venezuela. De economie is volledig in de soep gedraaid. De grondrechten van de burgers worden met voeten getreden, de oppositie zit in de gevangenis en knokploegen terroriseren het land. De toch al kwetsbare landen in de regio worden overspoeld door vluchtelingen. Twintig jaar socialisme waren voldoende om een relatief welvarend land volledig te verwoesten.

Venezuela is het laatste voorbeeld in een eindeloze reeks mislukkingen van het socialisme. Tal van anderen zoals de DDR, Cuba en de Sovjet-Unie zelf, gingen dit land al voor. De economie loopt vast en politieke en culturele vrijheden worden beknot. In veel gevallen loopt het zelfs uit op bloedbaden en genocide.

Serieus alternatief?

Het is dan ook raadselachtig waarom sommigen nog steeds denken dat socialisme een serieus alternatief is. Ook de recente aandacht voor 200 jaar Marx is merkwaardig wanneer we naar de resultaten van zijn denken kijken.

De vraag is waarom het socialisme altijd en overal onder alle omstandigheden mislukt, terwijl het kapitalisme al honderden jaren prima functioneert. Op het eerste gezicht lijkt het socialisme immers een humane en rationele ideologie, maar in werkelijkheid brengt het armoede en repressie. Het kapitalisme daarentegen lijkt op het eerste gezicht inhumaan en irrationeel, maar heeft de mensheid juist welvaart en geluk gebracht. Desondanks blijven tal van mensen denken dat het socialisme beter zou zijn dan het kapitalisme. Dat is merkwaardig want het socialisme is een catastrofale mislukking.

De verklaring voor het mislukken is dat aan het socialisme twee structurele denkfouten ten grondslag liggen. De eerste is dat het omdraaien van de kapitalistische verhoudingen automatisch tot een eerlijke en goed functionerende economie zou leiden. De tweede is het uitgangspunt dat de mens van nature goed zou zijn.

De eerste denkfout is dat het logisch en voor de hand liggend lijkt om het kapitalisme om te draaien om zo tot een eerlijke en rationele economie te komen. In plaats van privé-eigendom komt collectief bezit, in plaats van winstbejag en tomeloze concurrentie komt planning. Door te kiezen voor het omgekeerde zou vanzelf een rationele en rechtvaardige maatschappij ontstaan.

Verspilling en verwaarlozing

Maar zo werkt het helemaal niet. Collectief bezit leidt tot verspilling en verwaarlozing. De planeconomie zou heel misschien kunnen functioneren wanneer de planners over 100 procent betrouwbare informatie beschikken. Maar dat is per definitie onmogelijk en daarom zal een planeconomie altijd vastlopen.

De markteconomie beschikt wél over informatie. Die wordt namelijk via winst en verlies op hardhandige wijze duidelijk gemaakt. Natuurlijk gaan er individuele bedrijven failliet, maar op de lange termijn is dit systeem rationeler en efficiënter en daarom humaner.

De tweede structurele denkfout van het socialisme is een misvatting over de menselijke natuur. Het socialisme gaat namelijk uit van het idee dat de mens van nature goed is. Maar dat is helemaal niet zo. De mens is een egoïst, die tot alle kwaad geneigd is. Daarom valt het gedrag van de mensen in een socialistische staat altijd tegen. De machthebbers, overtuigd van het goede in de mens, zien zich daarom genoodzaakt om ongehoorzame burgers opnieuw op te voeden. De mens is immers goed, maar moet alleen nog even tot het juiste inzicht worden gebracht. Deze heropvoeding loopt steevast uit op repressie en geweld. Uit naam van het socialisme en het heil van de mensheid maakten Stalin, Mao en Pol Pot vele miljoenen slachtoffers. Anderen zoals Ulbricht, Castro, en Maduro dreven miljoenen op de vlucht. Zelfs indirect oefent het socialisme nog zijn desastreuze werking uit. Het economisch wanbeleid in Zuid-Afrika is het resultaat van de Moskouse opvoeding van de gestaalde kaders van het ANC.

De redding: permanente crisis

Het kapitalisme daarentegen gaat ervan uit dat de mens van nature slecht is en staat daarmee met beide benen in de werkelijkheid. Om deze slechte mensen tegen elkaar te beschermen is in de loop der eeuwen een ordentelijk rechtssysteem ontstaan. Dat rechtssysteem is inherent aan het kapitalisme omdat het draait om de bescherming van het privé-eigendom. Dankzij het egoïsme van de mens en het daar uit voortgekomen rechtssysteem is van de apocalyptische voorspellingen van Marx niets uitgekomen.

Volgens socialisten beweegt het kapitalisme zich van crisis naar crisis. Dat is onjuist: het kapitalisme verkeert in een permanente crisis. Maar daarom blijft het functioneren, daarom blijft het zich aanpassen en daarom wordt de mensheid elk jaar weer een beetje rijker en een beetje gezonder en een beetje knapper. Vrij naar Churchill: het kapitalisme is een waardeloos systeem, maar wel het beste dat we hebben.

In de geschiedenis is geen enkel voorbeeld bekend van een succesvol socialistisch experiment. In geen enkele context heeft het ooit gewerkt: noch in de Derde Wereld, noch in het ontwikkelde Midden-Europa. Het socialisme is niet een goed plan dat slecht wordt uitgevoerd, het is gewoon een heel slecht plan. Wie na 1989 nog steeds pleit voor meer planning en meer overheid in de economie moet wel een geweldig bord voor zijn kop hebben.

Willem Melching is historicus.