opinie op zondag Dirk-Jan van Baar

Opinie op Zondag: Sociaal-democraten krijgen altijd de schuld

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi, nu historicus Dirk-Jan van Baar.

SPD-leider Andrea Nahles naast een beeld van oud-kanselier Willy Brandt terwijl ze reageert op de eerste uitslagen van de deelstaatverkiezingen in Hesse, 28 oktober 2018. Beeld AFP

Precies honderd jaar geleden klopte de Duitse keizer Wilhelm II in Eijsden aan de deur om in het neutrale Nederland onderdak te vragen. Mistroostiger kon het einde van het Duitse Keizerrijk niet zijn. Nog in maart 1918 was in Brest-Litovsk een aparte vrede met het bolsjewistische Rusland gesloten, waardoor Duitsland niet alleen enorme gebiedswinst boekte in het Oosten, maar ook de handen vrij kreeg aan het westfront. Toen die zomer de beslissende doorbraak uitbleef, gooide de Duitse oorlogsleiding in het najaar de handdoek in de ring en werd een burgerregering naar voren geschoven die een vrede met het Westen moest zoeken op basis van het veertienpuntenplan van de Amerikaanse president Wilson, dat de wereld ‘safe for democracy’ moest maken.

Het grote moment voor de sociaal-democraten

Daarmee brak ook het grote moment aan voor de Duitse sociaal-democraten, die sinds de dagen van Bismarck al zitting hadden in de Rijksdag, maar altijd buiten de regering waren gebleven. In 1914 hadden zij nationale solidariteit getoond door vóór de Duitse oorlogskredieten te stemmen, en nu was het hun beurt. Het werd een bittere teleurstelling. In plaats van als grootste democratische kracht hun rechtmatige plaats in de geschiedenis in te nemen, kwamen de sociaal-democraten klem te zitten tussen alle fronten. Voor links waren zij verraders nadat SPD-leider Friedrich Ebert als eerste daad een socialistische revolutie hielp onderdrukken. Rechts sprak van ‘Novemberverbrecher’ en wreef hen de vernederende bepalingen aan van het Verdrag van Versailles, waarbij Duitsland als enige de schuld kreeg van de ramp van 1914. Daarmee droeg ‘de eerste democratie op Duitse bodem’ meteen het stempel van de nederlaag, waarmee niet de brutale Duitse oorlogsleiding, maar wel sociaal-democratische burgerpolitici werden geassocieerd. Geen fijne start voor een beweging die al een halve eeuw de toekomst aan haar zijde dacht te hebben.

In zijn Duits socialisme, het falen van de sociaal-democratie en de triomf van het nationaal-socialisme (Amsterdam, 2007), stelde de socioloog J. A. A. van Doorn (1925-2008) dat de SPD, overtuigd van het eigen morele gelijk, zich in theoretische discussies verloor en ‘Duitsland’ niet had kunnen vinden. In een tijd waarin de macht ‘op straat’ lag, legde de brave SPD het af tegen de agitatie van de communisten en meer nog van de nazi’s, die het Duitse volk wel wisten te vinden. Volgens Van Doorn kwam dat niet zozeer door hun extreme nationalisme, maar doordat de nazi’s ook een ‘socialisme’ in zich droegen zonder welke zij nooit zo’n massale aanhang hadden kunnen krijgen. Een uitdagende stelling, die op de hulpeloosheid wijst waarmee de SPD de eigen ondergang tegemoet ging en recht doet aan de bedwelmende successen die Hitler in zijn eerste jaren behaalde. 

Moderniseringssprong

Duitsland maakte na 1933 een moderniseringssprong waar het hele volk deel aan had. Volledige werkgelegenheid, opbouw van een verzorgingsstaat met een gezonde bevolkingspolitiek inclusief aandacht voor moeder en kind, en vele massaspektakels met als hoogtepunt de Olympische Spelen in Berlijn, zorgden ervoor dat de nazi-dictatuur als een nationale bevrijding werd ervaren. Sebastian Haffner zei het al: als Hitler in november 1938 was overleden, zou hij als groot Duits staatsman de geschiedenis zijn ingegaan. Niet de sociaal-democratie, maar het energieke nationaal-socialisme zou dan de politiek correcte maat der dingen zijn.

De theorie is even verleidelijk als verraderlijk. Verleidelijk omdat elk revisionisme iets fris heeft en de nazi’s grote verleiders waren, verraderlijk omdat de sociaal-democraten nu weer te horen krijgen dat zij ‘het volk’ in de steek hebben gelaten. Van Doorn blijft in de jaren dertig steken, maar het is waar dat de SPD op het moment suprême vaak miskleunt. In de naoorlogse Bondsrepubliek liet de sociaal-democratie zich afbluffen door de CDU, die uit volle overtuiging voor het Westen koos en in november 1989, toen de Berlijnse Muur viel, sneller begreep dat het Oost-Duitse volk de eenwording wilde. De SPD liep, behalve bij de Ostpolitik van Willy Brandt, steeds achter de feiten aan. Zelfs nu het herfsttij van Angela Merkel is aangekondigd, voelt de SPD zich miezerig, alsof zij net als in 1918 voor de hoge heren de kastanjes uit het vuur mag halen en tussen alle oude en nieuwe fronten is verdwaald.

Historisch ongemak

Mijns inziens spreekt hieruit een historisch ongemak dat door conservatieven beter wordt begrepen dan door sociaal-democraten zelf. Bismarck zag al dat hij een Sozialpolitik moest voeren om het opkomende socialisme de pas af te snijden. Van oudsher is de sociaal-democratie een schild tegen rechts én links. Het kunstje dat de Duitse oorlogsleiding in 1918 met de SPD uithaalde, dachten de conservatieven in 1933 met Hitler te herhalen. Maar op zijn duivelse daadkracht verkeken zij zich, tot eeuwige schade en schande van Duitsland. Na 1945 keerde de SPD terug, in de Bondsrepubliek als tweede partij, in de DDR als partij die gedwongen werd op te gaan in de communistische SED. Maar op haar beste momenten, onder Willy Brandt en Helmut Schmidt, was de SPD voorbeeldig als verzoener tussen Oost en West en tussen de factoren arbeid en kapitaal. Daarbij nam zij als geen ander verantwoording voor de Duitse oorlogsschuld. Een ondankbare rol, maar wel een rol zonder welke de vrede in het huidige Europa – waar sociaal-democraten nergens meer goed kunnen doen – ondenkbaar zou zijn.

Dirk-Jan van Baar is historicus. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.