Opinie op Zondag - Sebastien Valkenberg: 'Onderwijs als panacee? Stop daarmee'

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, nu filosoof Sebastien Valkenberg.

Leraar Frank Gorissen (29) van de Protestants Christelijke Basisschool De Wegwijzer is gekozen als leukste leraar van Nederland, okt. 2016.Beeld anp

Het heeft iets gemakzuchtigs. Is er een maatschappelijk probleem, dan moet de meester of juf dat oplossen. De makke van deze week was de overdaad aan het internet-bloot waarmee kinderen geconfronteerd worden - die klacht hebben we eerder gehoord, zij het dat destijds de pornoficatie van de samenleving dreigde, weet u nog? Hoe dan ook, het is hoog tijd dat scholen de jeugd voorlichten, vond de directeur van kenniscentrum Rutgers.

Als het nu bleef bij dit ene appèl, maar nee. Eind vorig jaar moesten scholen, onder heel veel meer, hun leerlingen mediawijs maken. Trump was net verkozen en nu zou het extra noodzakelijk zijn om nepnieuws te leren herkennen. In het jaar daarvoor waren scholen onmisbaar in de bestrijding van radicalisering. De docent als vooruitgeschoven post in de strijd tegen het terrorisme. O ja, anti-pestlessen dient hij ook nog te geven.

Er was een tijd dat leraren vakken doceerden: Nederlands, wiskunde, geschiedenis. Nu lijken ze nog het meest op superoplossers die je inzet bij allerhande kwalen. Vooral beleidsmakers duwen ze nogal gretig in die rol.

Pathos van het nieuwe

Gemakzuchtig? Allicht, maar het is hooguit een gedeeltelijke verklaring voor het almaar uitdijende takenpakket van scholen. Natuurlijk is het verleiding groot om bij nijpende maatschappelijke kwesties naar docenten te kijken. Zij zien hun leerlingen toch elke dag? Nou dan!

Toch ben je er met een flinke scheut opportunisme nog niet. Bij al die goedbedoelende beleidsmakers manifesteert zich ook het pathos van het nieuwe, zoals Hannah Arendt het noemde. Veranderingen zijn iets om danig van onder de indruk te raken. Voor je het weet raak je achterop en dat schrikbeeld zou ingrijpende hervormingen rechtvaardigen - in alle maatschappelijke sectoren, maar in het onderwijs nog een tikkeltje meer.
Dus heet het tegenwoordig dat we leerlingen 21ste eeuwse vaardigheden moeten bijbrengen. Of minstens zo vaak gebezigd: "21st century skills". Zo geef je uitdrukking aan het besef dat de geglobaliseerde wereld de toekomst heeft. Jij trekt je tenminste niet terug achter de dijken: dat is de boodschap die je met dat Engels afgeeft.

Een tijdje terug wijdde SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling) een dik rapport aan die vaardigheden die nodig zouden zijn in de 21ste eeuw. Het is bedoeld als aanvulling op de kerndoelen voor het onderwijs. Al meteen op de eerste bladzijden wordt de toon gezet. We leven in "een snel veranderende maatschappij"; "de hoeveelheid beschikbare informatie groeit exponentieel"; een "statische industriële samenleving maakt plaats voor een dynamische kenniseconomie".

Opdat we er van doordrongen raken dat dingen niet bij het oude blijven. Ik kan me vergissen, maar het lijkt erop dat men in Nederland nog net iets bevreesder is de tekenen des tijds mis te verstaan dan elders. Conservatief zijn, erger bestaat nauwelijks.

Permanente revolutie

Beleidsmakers in het onderwijs krijgen voor elkaar wat de communisten niet lukte: de permanente revolutie. Technologische ontwikkelingen mogen aanleiding vormen om de boel eens flink op de schop te nemen. Maar de multiculturele samenleving is dat net zo goed.

Maakt niet uit welk advies je erop naslaat. Vorig jaar kreeg de minister het eindrapport van Platform Onderwijs2032 met aanbevelingen voor het onderwijs van de toekomst. Daarin onder meer deze zin: 'Door globalisering en migratie wordt de samenleving cultureel steeds gevarieerder'. Des te belangrijker dat burgers de kernwaarden van de democratische rechtsstaat leren kennen, aldus het advies.

Inderdaad heel belangrijk, dus stond er altijd staatsinrichting op het lesprogramma, waar je leerde over de Tweede Kamerverkiezingen en de trias politica. Maar dat is kennelijk niet meer genoeg. De maatschappelijke realiteit is zodanig veranderd dat een nieuw vak nodig zou zijn: burgerschap. Wat het precies inhoudt, wordt zelden echt duidelijk. Maar je krijgt sterk de indruk dat het vak moet fungeren als panacee. Problemen met integratie? Gooi er een lesje in burgerschap tegenaan.

Al dat ontzag voor de toekomst. Of is het angst om de boot te missen? Hoe dan ook wordt onderwijs steeds meer de voortzetting van de opvoeding met andere middelen, lijkt het. Voorstel: laten ouders hun kroost toch vooral zelf vertrouwd maken met het internet en andere noviteiten die om speciale aandacht vragen. Dan kunnen docenten hun tijd besteden aan de vakken waarvoor ze zijn opgeleid.

Sebastien Valkenberg (1978) studeerde filosofie in Amsterdam en Leuven. Hij schreef de boeken Het laboratorium in je hoofd (2006), Geluksvogels (2010) en Op denkles (2015).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden