Opinie

Opinie op Zondag - Sebastien Valkenberg: De rede als leidraad en niet het geloof, dat scheelt slachtoffers

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van zeven auteurs. Later vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, nu eerst filosoof Sebastien Valkenberg.

Het planetarium van Eise Eisinga te Franeker. Beeld Harry Cock / HH

Graag maak ik van de gelegenheid gebruikt om een stemadvies uit te brengen. Dit najaar wordt bekend wie de winnaar is van de verkiezing It Moaiste fan Fryslân, een initiatief van verschillende Friese media. Tot 10 november kan er gestemd worden. De Snekerpoort geeft Sneek een iconisch stadsgezicht en het stadhuis van Bolsward is heus fraai. Toch kan er maar één het allermooist zijn: het Eise Eisinga Planetarium in Franeker.
Zijn bouwwerk is bijna 240 jaar oud. Oud wil in dit geval niet zeggen ouderwets. Destijds was het planetarium al een hartstochtelijk pleidooi voor wetenschapscommunicatie en dat is het nog steeds. De boodschap van Eisinga is onverminderd actueel.

Maar eerst de historie. Die begon in 1774. De Friese predikant Eelco Alta waarschuwde voor 'de conjunctie van de planeten'. Nog even en Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en de maan kwamen zo dicht bij elkaar aan de hemel te staan dat een botsing onvermijdelijk was. De geestelijke wist zeker 'dat men die gevolgen met recht goddelyke mag noemen, zynde van die aart en natuur, als in de Heilige Schrift voorspeld worden in het laatste der dagen plaatse te zullen hebben.'

Het einde der tijden zoals dat in de bijbel stond? Onzin, wist Eisinga, autodidact in de wiskunde. Geen paniek, er was sprake van een gewoon natuurverschijnsel. Dan kun je twee dingen doen: een dik boek schrijven met ingewikkelde formules dat slechts een enkeling snapt. Of de gang der planeten aanschouwelijk maken. Show, don't tell dus. Zeven jaar later was het planetarium klaar. Daar hangt het nog steeds, aan het plafond van Eisinga's woonkamer.

Morele les

Het is een treffende metafoor voor de actualiteitswaarde van Eisinga: het planetarium doet het ook na al die jaren nog. Zijn levenswerk is een herinnering aan het belang van kritisch denken en onderricht. Nog steeds blijven de hemeluitleggers zich aandienen.

Wie zijn de 'Eelco Alta's' van onze tijd? Eerst orkaan Harvey die Houston teisterde, toen Irma die Sint-Maarten nog harder trof. Ga er maar vanuit dat zich spoedig de geestelijken melden die heel zeker weten dat deze rampen een straf zijn voor goddeloosheid. We hebben het rechte pad verlaten - waarna een opsomming volgt van de typische kwalen van deze tijd.

Paus Franciscus weet ook altijd raad met natuurgeweld. Een paar weken terug waren Bangladesh, Nepal en het noorden van India aan de beurt. Zware overstromingen troffen het gebied. Aan het einde van het zondagse Angelusgebed riep de leidsman van 1,2 miljard katholieken op om te bidden.

Els Borst

De oproep klinkt velen waarschijnlijk sympathiek in de oren, maar toch. Bidden: waarom? Het suggereert dat het leed - meer dan duizend doden - een theologische kwestie is. Terwijl de natuur zich er niets van aantrekt als we massaal de handen vouwen en in gebed gaan. De slachtoffers komen er niet door terug, maar bovenal voorkom je er geen toekomstig leed mee.

De natuur is geen cryptogram dat geprivilegieerde enkelingen kunnen ontcijferen, aldus de immer nog actuele les van Eisinga. Alleen via onderzoek krijg je grip op haar grillen. Investeer in slimme waarschuwingssystemen, bouw stevige dijken. De rede als leidraad in plaats van het geloof: dat scheelt pas slachtoffers.

Orkanen en overstromingen in verre oorden zijn rampen van de buitencategorie. Maar ook nabijere kwesties brengen genoeg hemeluitleggers op de been. Ik herinner me dominee Van Andel uit Montfoort, die de gewelddadige dood van Els Borst zag als iets logisch. Had de oud-minister van Volksgezondheid maar geen euthanasiewet moeten doorvoeren.

Groot leed

De letterlijk tekst van de dominee: 'Na haar dood werd ze door velen geprezen voor haar werk en inzet. Maar door haar inbreng zijn destijds veel en de meest goddeloze wetten in ons land aangenomen. Toen de euthanasiewet erdoor was, zei ze: 'Het is volbracht'. Maar God laat niet met Zich spotten. Het is geen toeval dat deze 'engel des doods' geen natuurlijke dood stierf. God heeft gesproken en moest ze haar Rechter ontmoeten (sic). Die ze zo met haar goddeloze uitspraak heeft gekwetst.'

Elke godsdienst brengt zijn eigen Eelco Alta's voort. Dus ook de islam. Deze zomer zakte voetballer Abdelhak 'Appie' Nouri in elkaar tijdens een oefenwedstrijd en hield daar blijvende hersenschade aan over. Rapper Appa stak het slachtoffer als volgt een hart onder riem via Twitter: 'Dank baar zijn met wat Allah voor jou heeft bepaald en beseffen dat je zondes op deze manier worden gewist.'

Opnieuw: groot leed belandt voor het karretje van een godsdienst. Tegen deze gretigheid keerde Eisinga zich al, vooral als die resulteerde in paniekzaaierij. Voorlichting was de beste remedie tegen doemzeggers die die aan de haal gaan met natuurverschijnselen. Dat maakt het planetarium tot veel meer dan een technisch hoogstandje. Een mooier voorbeeld van volksverheffing vind je niet. It Moaiste fan Fryslân? Het mooiste van Nederland.

Sebastien Valkenberg is filosoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden