Opinie op Zondag: ‘Revoluties worden alleen nog gespeeld’

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi, nu historicus Dirk-Jan van Baar.

Studenten tijdens de protesten in mei 1968. Beeld Sygma via Getty Images

Vijftig jaar na dato zijn de helden van de jaren zestig met pensioen, waardoor mei 68 vereeuwigd jeugdsentiment is geworden. Wat de Parijse studentenopstand misschien altijd al was. Mei 68 was een coup de théâtre, waarmee de Franse hoofdstad na 1789, 1830, 1848 en de commune van 1870 in één klap weer tot de revolutionaire verbeelding sprak. In het Quartier Latin werden barricaden opgericht en gingen autos in vlammen op. Zo zag echte revolutie eruit; de burgerij sprak er schande van en was blij dat de oproerpolitie er na weken anarchie met hard ingrijpen een eind aan maakte.

Parijs was laat met de nieuwe tijd. Waar alle beat uit de Engelstalige wereld kwam en Amsterdam in 1966 al zijn provos had, was in Frankrijk nog een archaïsche figuur als Charles de Gaulle aan de macht. De generaal was de sterke man’ in een land dat de vernederingen van twee wereldoorlogen had doorstaan en net de Algerijnse onafhankelijkheidsstrijd achter de rug had, een vuile oorlog die tot in de straten van Parijs was uitgevochten. 

In 1968 leek het net wat rustiger te worden, het land was aan het herstellen van oude wonden, er klonken al stemmen dat Frankrijk zich verveelde. Wij horen vaak dat veranderingen steeds sneller gaan, maar in de halve eeuw voor 1968 is er in Europa meer veranderd dan in de halve eeuw erna. Het is zelfs de vraag of er sindsdien nog wat nieuws is gebeurd. We luisteren nog steeds naar de popmuziek van toen, we zijn aan onze individuele vrijheid gewend geraakt, en we beleven wat levensgevoel betreft een eindeloze herhaling van hetzelfde.

Je kunt mei 68 ondanks het straatgeweld ook als eerste vreedzame revolutie zien, althans in West-Europa. In Oost-Europa werd de Praagse Lente met Sovjet-tanks onderdrukt, de 'fluwelen revolutie kwam pas in november 1989. Daarna is heel Europa geweldloos verenigd, zoals het hoort bij een democratische omwenteling die ons werelddeel vrijer, rijker en humaner heeft gemaakt. 

Europese deugmensen 

Er wordt vaak laatdunkend gedaan over Francis Fukuyama, die ten onrechte de overwinning van het Westen zou hebben uitgeroepen. Maar ik zou niet weten wat het anders was, die ineenstorting van het communisme, waarmee de helden van 68 aanvankelijk flirtten tot zij onder voormalige rebellen als Daniel Cohn-Bendit ('rode Danny) en Joschka Fischer tot Europese deugmensen zijn bekeerd. Natuurlijk loopt er geen rechte lijn van 1968 via 1989 naar de wereld van vandaag, en het past in de ironie van de geschiedenis dat de rebellen van nu, die graag met 'foute denkbeelden koketteren, de rebellen van toen voor representanten van het establishment uitmaken.

Ik kan me niet voorstellen dat rechtse belhamels die de EU voor de EUSSR aanzien dat werkelijk menen. Eerder bedienen zij zich van de stijlmiddelen van 68, die óók politiek incorrect waren, al heette dat niet zo. Linkse studenten die in navolging van Jean-Paul Sartre met Marx, Lenin, Mao en Castro dweepten, wisten ook wel dat het bolsjewisme niet deugde en gewelddadig was. Maar dat was precies het aantrekkelijke. Die revoluties vonden plaats in verre landen, in een geromantiseerd verleden of gedroomde toekomst, nooit in het hier en nu. 

Gespeelde revolutie

Mei 68 leek op een echte revolutie, maar was feitelijk niet meer dan een verzetje voor burgerkinderen die om aandacht verlegen zaten. Het was een gespeelde revolutie, de ophef was belangrijker dan de macht. Het ging om een alternatieve manier van leven, die niet op de gevestigde orde veroverd moest worden, maar ernaast, om in eigen ruimtes in kraakpanden, kindercrèches en studentenhuizen het modale burgerbestaan buiten de deur te houden. De tegencultuur was ondergronds, met eigen cafés, clubhuizen, theaters. Dat daarbij ook veel onzin kwam kijken, sprak even vanzelf als drugsgebruik en seksueel geëxperimenteer.

De ontsporingen van 68 zijn bekend; zij zijn later deels door 68ers zelf gecorrigeerd. Voor een ander deel is het verguisde klootjesvolk al consumerend met de verworvenheden van 68 aan de haal gegaan; bij ons was de burgerrevolte van Fortuyn, zelf babyboomer, er een uitvloeisel van. Tegelijk zien we hier ook een belangrijk verschil. Waar de generatie van 68 binnen korte tijd een nieuw levensgevoel gemeengoed wist te maken en voor een explosie van vrolijkheid en creativiteit zorgde, zijn de burgerrevoltes die we sinds 2002 beleven boos en miezerig. Als je al van een conservatieve revolutie kunt spreken, dan komt die maar niet uit de schaduw van het verleden.

In het beste geval zijn het mediarevoluties, zoals van Berlusconi en Trump, bellenblazers die niets origineels brengen. Alle revoluties zijn slechte kopieën van hun voorgangers geworden. Zo zijn de burgerrevoltes van nu een slap aftreksel van 68. Misschien is dat beter zo. Als alle revoluties alleen nog nagespeelde revoluties zijn, neemt de kans toe dat zij ook als spektakel gaan vervelen en met een sisser aflopen. Dan kan de revolutie’ als grootse historische omwenteling definitief met pensioen.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.