OPINIE OP ZONDAG ESTHER VAN FENEMA

Opinie op Zondag: Realiteit, een wankel construct

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Eerder vandaag classica Rosa van Gool, nu is het de beurt aan psychiater Esther van Fenema.

In een Tilburgse GGZ-instelling wordt geschilderd met psychiatrische patiënten. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De maatschappij heeft de laatste tijd opvallend veel ‘last’ van psychiatrische patiënten. Verwarde personen die ronddolen in de samenleving omdat klinieken hun deuren niet goed op slot doen. We weten weinig van het brein en haar mogelijke dwalingen en schreeuwen moord en brand als we ermee geconfronteerd worden.

Na een werkdag in de psychiatrie vind ik de burgerlijke realiteit soms haast verwarrend met al haar impliciete afspraken en ogenschijnlijke vanzelfsprekendheden. Op een gesloten afdeling is bijna niets vanzelfsprekend en kan elke brave middelmanager met pech vanuit een psychose overtuigd zijn dat hij de zoon van Bob Marley is. De ‘zoon van’ ramt de godganse dag op een gitaar met twee snaren, gaat niet meer onder de douche omdat hij het contact met zijn vader niet wil verliezen en eet uitsluitend voedsel in rasta-kleuren. Buiten de kliniek hebben we stilzwijgende overeenstemming over ‘de realiteit’ en we gedragen ons keurig conform. Naakt door een winkelcentrum paraderen en luidkeels ‘hoog Sammie, kijk omhoog Sammie’ zingen terwijl je elke voorbijganger indringend aankijkt, zit dus niet in ons werkelijkheidspakket.

Als psychiater behandel je mensen die lijden aan zieke gedachtes, gevoelens, gedragingen of waarnemingen. Dé functies die bepalen wie we ‘zijn’ en hoe we functioneren in ons dagelijks leven. Tijdens een psychose heb je last van wanen of hallucinaties en verlies je het normale contact met de realiteit. Zo’n ernstige psychiatrische aandoening is een menselijke tragedie, maar toont tegelijkertijd pijnlijk aan hoe fragiel het construct is van onze dagelijkse realiteit.

Best guess

Mensen die geestverruimende middelen gebruiken weten als geen ander dat de notie van onze werkelijkheid veranderlijk en subjectief kan zijn. De één ervaart dat als bevrijdend en de ander wordt er juist doodsbang door.

Dat brein van ons doet de hele dag niks anders dan de wereld om ons heen zo goed mogelijk voorspellen met zo min mogelijk voorspellingsfouten. Input vanuit de zintuigen en vanuit het lichaam wordt vergeleken met eerder opgeslagen informatie. Elke ervaring die je hebt en elke actie die je onderneemt zijn dus gebaseerd op de ‘best guess’ van je brein.

Aan de hand van een fraai computerexperiment laat de Britse neurowetenschapper Anil Seth zien wat er mis kan gaan met onze visuele perceptie als dat voorspellend vermogen is aangetast. In het programma Google Deep Dream worden artificiële neurale netwerken met elkaar verbonden en kunnen lijnen en vormen maar ook verschillende organismen, zoals katten of honden, worden geïdentificeerd door de computer. Het algoritme is, net als het brein, in staat om bepaalde inkomende signalen te versterken of te verzwakken. Als bijvoorbeeld het concept ‘hond’ een te sterk voorspellende waarde krijgt dan leiden onbetekenende cues zoals neuzen, tafelpoten en plukjes haar tot het overmatig waarnemen van honden. Dat is dus precies wat er gebeurt als je psychotisch bent en dingen ziet die er niet zijn.

Feitenparadijs

Ook meer abstracte zaken zoals onze emoties, zelfbeeld en zingeving ontstaan doordat het brein continue bezig is om op basis van eerdere ervaringen en afwegingen de beste voorspelling te maken voor het hier en nu. Als je je hart in je keel voelt kloppen bij een belangrijk tentamen dan kan je brein deze fysieke gewaarwording gebruiken om te voorspellen dat je zenuwachtig bent en misschien wéér gaat falen. Óf je brein koppelt het juist aan een gevoel van strijdbaarheid omdat je eerder hebt ervaren dat je door de spanning juist scherp, gefocust en succesvol kan zijn. Patiënten die depressief zijn lijden vaak aan een negatief zelfbeeld en een sterk gevoel van zinloosheid. Er zijn aanwijzingen, zij het controversieel, dat mensen met een depressie de realiteit ervaren zoals zij ten diepste is. Door hun ziekte lijken ze niet in staat om constructen zoals zingeving en een gezond zelfbeeld te creëren. Zaken die we blijkbaar nodig hebben om de werkelijkheid aan te kunnen.

Als ‘gewone’ mensen denken we dat we in een maakbaar feitenparadijs wonen. Maar ‘er zijn geen feiten, slechts interpretaties’, zoals Friedrich Nietzsche al meer dan honderd jaar geleden opmerkte. Of zoals de Canadese hoogleraar psychologie Lisa Feldman Barrett het mooi verwoordt: ‘De ervaringen en gedragingen die je vandaag produceert, worden de voorspellingen voor je brein van morgen’. Psychiatrische patiënten confronteren ons met het wankele construct dat we de realiteit noemen en ja, dat kan inderdaad best bedreigend zijn.

Esther van Fenema is psychiater, opiniemaker en violist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden