Opinie op zondag

Opinie op Zondag: Politieke burgemeester werkt zich in de nesten

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag classica Rosa van Gool. Nu is het de beurt aan historicus Geerten Waling.

Bert Blase presenteert de politieke partij Code Oranje tijdens een persconferentie in Dudok, Den Haag. Beeld ANP

Hoeveel petten en functies een burgemeester ook heeft, politieke activiteiten horen daar in Nederland nooit bij. Dat blijkt wel als een burgemeester moet opstappen vanwege onhandige politieke uitspraken, iets wat de afgelopen jaren opvallend vaak gebeurt. Maar zelden doet het probleem zich zo helder voor als bij Bert Blase, de waarnemend burgemeester van Heerhugowaard. Onlangs moest Blase al fluks zijn excuses aanbieden voor het gebruik van voorzieningen en middelen van de gemeente voor zijn beweging Code Oranje, maar nu wordt hij door de gemeenteraad opnieuw op het matje geroepen. Code Oranje heeft zich inmiddels ontpopt tot een heuse politieke partij, die nota bene ageert tegen de ‘traditionele partijen’, met burgemeester Blase als voorman.

Een voorwaardelijke burgemeester

De Nederlandse burgemeester heeft een lange evolutie doorgemaakt. Van rijke patriciër en verheven aristocraat in groot tenue (met sabel!) werd hij in de afgelopen eeuw tot zetbaas van de nationale overheid. Tevens wordt hij geacht een zedige en bedachtzame burgervader, of tegenwoordig steeds vaker burgermoeder, te zijn. En een teammanager, maar ook een rots in de politieke branding. Een gemeentesheriff richting criminelen, maar ook een Sinterklaas voor behoeftige burgers en een allround uithangbord van het lokale bestuur.

Geen gemakkelijke taak, kortom. De burgemeester lijkt misschien machtig, door al die petten, maar de eerste burger is sinds de eeuwwisseling vooral een ‘voorwaardelijke burgemeester’, in de woorden van bestuurskundige Wim Derksen. Het vanzelfsprekende gezag van het ambt is afgekalfd. De gemeenteraad en samenleving kijken kritisch en achterdochtig toe wat de benoemde bestuurder met zijn wankele mandaat denkt te gaan doen. Dat ligt aan de veranderende samenleving, maar soms ook aan de burgemeester zelf.

Weg vrij naar de gekozen burgemeester

Deze week stemde de Eerste Kamer voor het verwijderen van de burgemeestersbenoeming uit de Grondwet, waarmee de weg wordt vrijgemaakt naar een burgemeestersverkiezing. Alvast 31 benoemde burgemeesters tekenden protest hiertegen aan, wat zo voorspelbaar was als een protest van kalkoenen tegen het gangbare kerstmenu. Tevergeefs, lijkt het. Althans, de precieze vorm van de toekomstige burgemeestersbenoeming moet nog wel bij gewone wet worden geregeld.

Een eventuele burgemeestersverkiezing zal zeker op sympathie kunnen rekenen van Code Oranje, de club ontevreden burgers die nu mee wil doen aan verkiezingen om meer burgerinspraak te realiseren via enquêtes en digitales platforms. Daar wringt al meteen de schoen, want Code Oranje bestaat voor een belangrijk deel uit bestuurders. Oprichter en voorman Bert Blase is waarnemend burgemeester in Heerhugowaard en lijkt niet te beseffen dat zowel de aard van zijn benoemde functie als zijn positie ‘boven de partijen’ onverenigbaar is met een uitgesproken politieke agenda.

‘Code rood’ voor Bert Blase

Duizendpoot Blase schreef ook een roman met de omineuze titel Het verhaal van de wereld, waarin hij radicale democratie bepleit. Zoals wel vaker met politici worden wilde ideeën nog wel gepruimd in romanvorm, maar als ze in een politieke partij worden gegoten is het spel op de wagen. Of zoals de ontstemde D66-fractieleider in Heerhugowaard mij zei: ‘Code oranje? Voor Blase is het al code rood!’ Daarmee verwoordde hij naar eigen zeggen het gevoel onder meerdere oppositie- en coalitiepartijen.

Dinsdag voelt de Heerhugowaardse gemeenteraad haar burgemeester aan de tand. Er zijn eigenlijk maar twee realistische scenario’s. Blase zal niet snel afscheid nemen van zijn eigen Code Oranje, dus zal hij moeten opstappen als burgemeester of anders riskeert hij een motie van wantrouwen van de gemeenteraad. Johan Remkes, die Blase aan Heerhugowaard lijkt te hebben opgedrongen zonder de gemeenteraad te informeren over diens politieke ambities, stopt eind van dit jaar als Commissaris van de Koning in Noord-Holland. Een opvolger zal zich aan dit dossier niet willen branden, dus de bestuurlijke steun zakt weg onder de voeten van burgemeester Blase.

Voor buitenstaanders is het een vermakelijk theater, vol ironie, maar achter de zaak-Blase gaat een pijnlijk ongemak schuil met de ambivalente burgemeestersfunctie. Dat ongemak leeft in de samenleving evengoed als bij bestuurders. En een oplossing is nog niet in zicht.

Geerten Waling schreef samen met Wim Voermans het boek Gemeente in de genen. Tradities en toekomst van de lokale democratie in Nederland (2018).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.