Opinie op Zondag Dirk-Jan van Baar

Opinie op Zondag: Onderschat nooit de kracht van de Europese integratie

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Later vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi. Nu is het de beurt aan historicus Dirk-Jan van Baar.

Europese vlaggen bij de Europese Commissie in Brussel. Beeld EPA

Dat de Brexit op een gebed zonder einde aan het uitdraaien is, kan geen verrassing zijn. In het ‘Brexit means Brexit’ van Theresa May klonk vanaf het begin al twijfel door, alsof zij zichzelf nog moest overtuigen, en de laatste drie jaar hebben geleerd dat uittreden uit de Europese Unie alleen mogelijk is als er nationale consensus bestaat over de manier waarop. Ondanks alle euroscepsis, zowel bij de Tories als bij Labour, is die er in Groot-Brittannië niet, waardoor de Brexit, ooit bedoeld als helder besluit, een slepend proces is geworden dat nog tijden kan doorzeuren.

Het is aan de Britten om daar uit te komen, maar ondertussen trekt die onzekerheid wel een wissel op de rest van de EU. Ook het continent is Brexitmoe en velen vinden dat er aan de hele sage maar eens een eind moet komen en dat de Britten moeten opkrassen. Tegelijk is er kritiek op de houding van de EU, die tot nu toe opmerkelijk eensgezind is gebleven, maar starheid wordt verweten door de Britten geen enkele opening te bieden. Brussel zou zich niet in regels en procedures moeten vastbijten, maar de Brexit moeten zien als een geopolitieke kwestie waarbij behoud van een goede onderlinge verhouding vooropstaat. Ook na de Brexit kan Europa niet zonder Brittannië, nog altijd een belangrijke westerse democratie en een brug naar Amerika.

Britse fratsen

Dat klinkt realistisch en sympathiek. Maar ik zie niet hoe de EU zich anders had kunnen gedragen. Brussel heeft zich formalistisch opgesteld, maar nooit de deur dichtgegooid en altijd geduld betracht met de Britse fratsen. Vandaar dat er uitstel is verleend toen de deadline van 29 maart niet is gehaald, niet alleen in de hoop dat het misschien toch tot afstel komt, maar ook omdat de EU een rechtsgemeenschap is die zorgvuldigheid boven snelheid stelt. Ik denk dat de EU niet anders kan dan gevoelige kwesties depolitiseren en dat dit ook haar grote kracht is. Angela Merkel begrijpt dat beter dan Emmanuel Macron, die op haast aandringt en vindt dat Europa zich niet door de Britten moet laten gijzelen. Daar heeft hij gelijk in. Maar een Franse president die in eigen land al op grote weerzin tegen hervormingen stuit, kan geen verandering in Europa afdwingen.

Zo biedt Europa een beeld van stagnatie en impasse, terwijl je ook kunt zeggen dat de crises van de laatste tien jaar redelijk zijn doorstaan. De EU, na 2004 van zestien naar achtentwintig leden uitgebreid, is niet uit elkaar gevallen (zelfs het Verenigd Koninkrijk is nog niet weg). Hetzelfde geld voor de euro, die alle crises heeft overleefd en ‘harder’ is dan toen zij van start ging. In de vluchtelingencrisis van 2015 is vooral geïmproviseerd, maar werd ondertussen ook een deal met Turkije gesloten die tot op heden standhoudt. Europa is niet voor de intimidatie van Poetin gezwicht en Viktor Orbán en de nieuwe Italiaanse populistische regering overwegen geen exit uit de EU. In de Catalaanse kwestie is niet de EU star, maar de Spaanse regering. Vergelijk dat met de politieke chaos in het VK, en vraag je dan af wie er meer uithoudingsvermogen en realiteitszin heeft. Anders dan Amerika, Rusland en China heeft de EU fantasieën over grootsheid achter zich gelaten, maar sinds het begin van de eeuw heeft zij wel degelijk haar omvang en intern politiek gewicht vergroot. Stagnatie is anders.

Geen toekomst buiten Europa

Onderschat wordt hoe sterk het Europese integratieproces op termijn is. Dat kent doorbraken en terugslagen, maar staat nooit stil. Wat ooit een wankele constructie leek op weg naar een fictieve toekomst, is nu een taai samenwerkingsverband waar je niet zomaar uit kunt stappen. Het geheim van de Europese integratie zit in het procesmatige karakter. Dat maakt het voor alle deelnemers, de oprichtersstaten en de nieuwkomers, praktisch ongrijpbaar omdat zij zich hebben overgeleverd aan een collectieve historische kracht die groter is dan zijzelf. Logisch dat er af en toe op de rem wordt getrapt en dat de lidstaten huiverig zijn voor grote stappen voorwaarts. Dat die er toch gekomen zijn, komt doordat het geheel sterker is dan de samenstellende delen en niemand schuld wil dragen voor mislukking. Alleen de Britten hadden daar vanwege hun eigen geïdealiseerde verleden geen boodschap aan. Tot hun schade en schande ontdekken zij nu dat er geen toekomst is buiten Europa. Ook als uittredend lid ontkomen zij niet aan de greep van de EU en moeten zij in mei waarschijnlijk tegen hun zin aan de Europese verkiezingen meedoen die zo het karakter krijgen van een nieuw referendum.

Niemand heeft dit scenario vooraf bedacht of gewild. Maar dankzij de Brexit en de opkomst van het anti-EU populisme, staan we nu wel voor het eerst voor Europese verkiezingen die ergens over gaan. Dat bewijst de kracht en onverstoorbaarheid van de Europese integratie, die zich niet meer uit de geschiedenis laat wegdenken. Ook niet door degenen die er niks van willen weten.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden