Opinie op zondag Willem Melching

Opinie op Zondag: Mutti’s magische krachten zijn uitgewerkt

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club auteurs. Later vandaag journaliste en historica Daniela Hooghiemstra, maar nu eerst historicus Willem Melching.

Bondskanselier Angela Merkel begint aan het wekelijkse kabinetsoverleg in Berlijn, 26 september. Beeld Reuters

Angela Merkel is niet te benijden. De ooit zo soevereine kanselier is opgejaagd wild. In de peilingen staat de CDU/CSU op een historisch dieptepunt: onder de 30 procent. Coalitiepartner SPD lijkt vastbesloten tot zelfvernietiging. In recente peilingen scoort de ooit zo trotse sociaal-democratie een historisch dieptepunt. De rechts-populistische AfD is nu tweede partij van het land. Aanstaande 14 oktober zijn er deelstaatverkiezingen in Beieren, een krachtmeting tussen de christendemocraten en de AfD. Wanneer de Beierse christen-democraten slecht presteren dan kan dat gevolgen hebben voor Merkels positie. Maar hoe is ze eigenlijk in dit lastige parket terecht gekomen? En wat zijn haar perspectieven?

Lange termijngevolgen

De oorzaak is dat ze in een drietal grote crises beslissingen nam die haar hebben vervreemd van haar kiezers en van haar bondgenoten. In de Euro-Griekenlandcrisis, de Fukushima-atoompaniek en de migratiecrisis nam Merkel beslissingen die op het eerste gezicht de crisis leken te bezweren. Maar op termijn pakten ze niet goed uit voor Duitsland en Europa en zullen de gevolgen ons nog lang achtervolgen.

In plaats van Griekenland zonder pardon failliet te laten gaan en uit de euro te smijten, verklaarde ze parmantig dat de euro nooit ten onder mocht gaan. Bewust of onbewust opende ze daarmee de weg om van de euro een transferunie te maken waarbij Noord-Europa de rekening moet betalen voor cliëntelisme en spilzucht in het Zuiden.

In de paniek rondom de Japanse kerncentrale in 2011 besloot Merkel zo snel mogelijk alle Duitse kerncentrales te sluiten. De Energiewende loopt geleidelijk op een financiële ramp uit. Tot 2025 gaat het ruim 500 miljard euro kosten. Voor de lange termijn liggen de schattingen tussen de één en twee biljoen. Wat deze bedragen betekenen voor de concurrentiepositie van de Duitse industrie laat zich makkelijk uitrekenen.

Catastrofaal migratiebeleid

Merkels migratiebeleid is op een catastrofe uitgelopen. Onder invloed van emotionele televisiebeelden en een gebrek aan Europees beleid zette Merkel in de zomer van 2015 de grenzen open. Vele honderdduizenden migranten in de regel volstrekt kansloos op de arbeidsmarkt – spoedden zich richting Duitsland. De economische kosten van deze ondoordachte actie zijn groot, maar de politieke schade is vele malen groter. In de eerste plaats werd migratie de inzet van de Duitse verkiezingen, die ze dan ook jammerlijk verloor. Bovendien beschadigde ze de Duitse democratie door zo ruimte te creëren voor de rechts-populistische AfD.

In de tweede plaats was haar standpunt een aanmoediging voor populistische partijen elders in Europa. In Oost-Europese landen honoreren de kiezers het anti-migratiestandpunt van de rechtse regeringen. In Italië zijn ze er zelfs mee aan de macht gekomen. Dat ondermijnt in hoge mate de samenhang van de EU.

In de derde plaats gaf haar besluit de doorslag bij het Brexit-referendum. De angst voor ongecontroleerde migratie was voor veel Britten de druppel die de EU-emmer deed overlopen. De recente communicatiechaos rondom de rassenrellen in Chemnitz, het gesjacher over het hoofd van de Duitse AIVD, en de afgang van haar eigen kandidaat-fractievoorzitter maken genadeloos duidelijk dat Merkel de regie aan het verliezen is.

Erfenis

De neergang van Merkel is opmerkelijk omdat Duitse kanseliers meestal een positieve erfenis achterlaten. Adenauer wortelde de Bondsrepubliek in de democratie en de NAVO. Brandt normaliseerde de relaties met de DDR. Schmidt bedwong het terrorisme en de SS-20 raketten. Kohl hield als enige het hoofd koel in de jaren 1989-1990 en maakte zich onsterfelijk. Zelfs de ordinaire zelfverrijker Schröder deed nog iets moois: met Agenda 2010 kreeg hij de Duitse economie weer aan de praat. Merkel wilde Duitsland weer een leidende rol in Europa geven door het voortouw te nemen in grote crises. Maar de prijs die zij en haar land hiervoor betalen is wel heel hoog.

Hoe nu verder? Wat doen we met Mutti nu haar magische krachten zijn uitgewerkt? Het is in het Duitse politieke systeem onmogelijk om een zittende regering zomaar naar huis te sturen. Een voor de hand liggende optie is dat de SPD in paniek raakt en op een populair dossier (pensioen? kinderopvang?) de kont tegen de krib gooit. Dat zou tot een breuk kunnen leiden en dan zouden vervroegde verkiezingen een optie zijn. Maar het is een Teufelskreis, want wie heeft er belang bij vervroegde verkiezingen? Gezien de peilingen wil niemand electorale zelfmoord plegen.

Merkels politieke lot ligt nu in handen van de Beierse bevolking. Scoort zusterpartij CSU slecht, dan is haar lot bezegeld. De partij zal haar dan willen lozen. En reken niet op solidariteit. Er is altijd wel iemand te vinden die haar rol wil overnemen. Ze is per slot van rekening zelf ook met een vadermoord op Kohl aan de macht gekomen. Zo gaat dat in de politiek. Und das ist gut so.

Willem Melching is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden