Opinie op Zondag Arnout Brouwers

Opinie op Zondag: Luistert Europa naar een diplomatieke Schreeuw van Munch?

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club auteurs. Deze keer journalist en historicus Arnout Brouwers, die zich afvraagt hoe lang Europa zijn onmacht op veiligheidsgebied nog volhoudt.

Rookpluimen in de Syrische grensplaats Ras al-Ain, 12 oktober 2019. ‘De gebeurtenissen afgelopen week in Noord-Syrië versterken het ongemakkelijke gevoel van veel Europeanen.’ Beeld AFP

De term is aan enige inflatie onderhevig in de media, maar Ed Kronenburg is een Nederlandse topdiplomaat – niet alleen door zijn positie, maar ook dankzij zijn kennis en gezag. Hij is pas afgezwaaid, nadat hij een lange diplomatieke carrière afsloot, hoe symbolisch, als ambassadeur in China. Hij verraste deze week een Haags publiek door te pleiten voor Europese strategische autonomie. Het deed me denken aan Dick Berlijn, de oud-commandant der strijdkrachten, die in augustus tegen de Volkskrant een soortgelijk pleidooi hield en, als oud-jachtpiloot, zelfs was gaan twijfelen aan de JSF-aankoop.

Als topdiplomaten en hoge generaals die vrijer kunnen spreken de noodklok luiden, weet je: aan de oppervlakte mag de rivier stromen als altijd, zoals in de recente toespraak van premier Rutte, daaronder kolkt het van de onrust. En de zorgen.

Rutte pleit ook voor een sterkere Europese rol op het wereldtoneel, maar die koppelt hij aan ‘de dikke ijslaag onder onze manier van leven’: kernwaarden als democratie, de rechtstaat en mensenrechten moeten Amerika en Europa samen blijven verdedigen. Kronenburg is daaraan gaan twijfelen. De relatie met de VS werd vroeger gestut door politieke, economische en militaire pijlers, nu is alleen de laatste nog over. ‘En dat kan alleen op basis van absoluut vertrouwen. Op het moment dat daar twijfel aan wordt geuit, heb je een probleem.’

Dubbel afhankelijk

Onze werkelijkheid is volgens Kronenburg die van een ‘dubbele afhankelijkheid’: van degenen waarvan we denken dat we ons ertegen moeten bewapenen, in de zin van ‘hopen dat er niks gebeurt’. En van degenen die, als er wel wat gebeurt, ons ook echt te hulp moeten schieten.

De gebeurtenissen afgelopen week in Noord-Syrië versterken het ongemakkelijke gevoel van veel Europeanen hierover. Lijdzaam moeten we toezien hoe de Koerden, die duizenden levens verloren in de strijd tegen IS, onder de bus gegooid worden. Pijnlijk is de erkenning dat de Europese landen er niet over peinsden zich serieus in dit gebied te wagen, toen de Amerikanen daar om vroegen. Om maar te zwijgen over het risico van IS-terroristen die naar Europa komen. 

Snelle reactie én een volkenrechtelijk mandaat

Zelfs de grootste EU-scepticus, en daaraan geen gebrek in ons land, zou toch wensen dat de Europese Veiligheidsraad direct bijeen was geroepen en Turkije – vóórdat het Syrië opnieuw binnenviel – op straffe van hel en verdoemenis – had gemaand niet binnen te vallen? Zeker als de Grote Drie ook direct een Europese snelle reactiemacht naar Noord-Syrië hadden gestuurd om daar de grens met Turkije te bewaken en de bewaking van kampen met IS-strijders op zich hadden genomen tot hun berechting voor het Iraq EU Tribunal.

Nederland, dat zegt ‘zeer betrokken’ te zijn bij de regio, had dan een veldhospitaal kunnen aanbieden, een jachtvliegtuig en een compagnie special forces voor de beveiliging van het jachtvliegtuig en het veldhospitaal, dat op zijn beurt zo nodig de special forces had kunnen bijstaan. En het jachtvliegtuig.

Over de afwezigheid van een mandaat van de VN-veiligheidsraad zou de minister van Buitenlandse Zaken gezegd hebben: ‘Als minister uit de stad van Vrede en Recht verklaar ik dat de vrije landen van deze wereld niet langer hun veiligheidsbeleid ondergeschikt zullen maken aan een veto van Rusland en China. Dat dient recht noch vrede – en bevordert slechts de cynische machtspolitiek van autoritaire landen. Ons handelen conform de hoogste principes van het VN-Handvest en relevante VN-verdragen rechtvaardigen wij graag ten overstaan van de wereldgemeenschap.’

Vlak naast de minister zou zijn volkenrechtelijk adviseur zo enthousiast hebben staan knikken dat de tevens aanwezige en instemmend knorrende leden van de Commissie-Davids hem enigszins hadden moeten beteugelen. 

Beren op de weg

Toegegeven, de laatste vier alinea’s zijn pulp fiction, dus snel terug naar de werkelijkheid. Wie wil leren lopen, begint vaak eerst te kruipen: dat is het organiseren van eigen, autonome denkkracht en reactievermogen. Zoals Berlijn zei: ‘Het gaat niet alleen over militaire middelen maar ook over politieke structuren die zorgen dat die slagkracht ook op de mat kan worden gelegd.’

Die structuren heeft Europa niet. Terwijl de bommen vallen, is het nu al dagen en dagen wachten op de volgende EU-vergadering van ministers van Buitenlandse Zaken. En verwacht ook daar vooral niet te veel van. 

Onze minister moest daar trouwens een beetje naar toe worden geduwd door Kamer en kabinet, maar mensen, het alternatief was een staatsbezoek aan India. En waar zou u voor kiezen: Lost in EU Translation, The Hormuz Brothers of A Passage to India?

Valkuilen en beren op de weg alom – iedereen ziet ze. Ook Kronenburg en Berlijn. En daarmee is hun oproep tot strategische autonomie ook een uiting van wanhoop, een diplomatieke Schreeuw van Munch.   

Rutte citeerde in zijn rede de naoorlogse minister van Buitenlandse Zaken Dirk Stikker: ‘Wij moeten voor alles ervoor zorgen dat we economisch en militair sterk genoeg zijn om onze vrijheid te kunnen verdedigen.’ Iedereen zal het daar ook nu mee eens zijn, denkt Kronenburg. ‘Maar wie zijn die ‘wij’ die Stikker noemt?’ Het antwoord was in 1952 makkelijker dan nu. Maar tenzij Europeanen een bevredigend modern antwoord vinden op deze vraag, staan ons nog de nodige vernederingen te wachten.  

Arnout Brouwers  is Volkskrant-redacteur en historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden