Opinie op Zondag Esther van Fenema

Opinie op Zondag: Leg sociale mediagebruik van de jeugd aan banden

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Eerder vandaag classica Rosa van Gool, nu psychiater Esther van Fenema die pleit voor maatregelen tegen smartphoneverslaving.

Een meisje kijkt op haar smartphone. Beeld ANP

Een collega wilde tijdens de vakantie het dorpje Jatiluwih op Bali bezoeken vanwege de eeuwenoude rijstterrassen. Het lukte haar nauwelijks om de pubers mee te krijgen, want een dag zonder wifi is een dag niet geleefd. ‘Lars, tijdens het eten zitten we niet op onze telefoon maar voeren we een gesprek met elkaar!’ roepen ouders wanhopig aan het tafeltje naast ons in het restaurant.

Sociale media zijn sinds 2012 niet meer weg te denken uit het dagelijks leven van opgroeiende jongeren en ouders klagen steen en been over het excessieve telefoongebruik van hun kroost. ‘Ze liggen de godganse dag op bed met dat rotding en normaal contact is haast niet mogelijk.’

Deze bezorgdheid wordt steeds meer onderbouwd door wetenschappelijk onderzoek, waaruit blijkt dat de hoeveelheid schermtijd samenhangt met een verhoogd risico op depressie, eenzaamheid, gevoelens van leegte, slaapproblemen, een negatief zelfbeeld, suïcidaliteit, verminderde sociale vaardigheden en afgenomen concentratie. Oftewel: hoe meer schermtijd, hoe slechter de mentale gezondheid van je kind.

Enquête

Uit een enquête van het Centraal Bureau voor de Statistiek uit 2018 bleek dat één op de twaalf jongeren met psychische klachten kampt. Ter aanvulling hebben de onderzoekers focusgroepsgesprekken gehouden met ruim 40 jongeren, die sociale media als stressverhogend ervaren vanwege de druk om aan het perfecte plaatje te voldoen. In een recent artikel in NRC Handelsblad over deze ‘Generatie Z’ komt een aantal ‘gewone’ pubers aan het woord over hun telefoongebruik. ‘We worden ermee wakker en staan ermee op’, zegt Sophie van Bodegraven (15). ‘Ik kan denk ik niet één dag zonder’, zegt Maja Zivojnovic (13).

Ook de Amerikaanse psychologe Jean Twenge deed jarenlang onderzoek naar de negatieve gevolgen van de smartphone en concludeert dat het leven van een hele generatie tieners radicaal is veranderd, onafhankelijk van hun etniciteit, sociaaleconomische klasse of geografische herkomst.

Tijdens een diploma-uitreiking van de plaatselijke middelbare school viel het mij op dat veel jongeren geen idee hebben wat ze met hun leven aan moeten. Ze kiezen opvallend vaak voor een tussenjaar of ‘iets met toerisme of festivalkunde’ vanuit een bepaald soort lamlendigheid. Het kan uiteraard toeval zijn, maar je vraagt je af of de continue afleiding door externe prikkels het lastig maakt om zicht te krijgen op jouw authentieke talenten en dus écht ergens voor te kunnen gaan.

Verslaafd

Natuurlijk zijn er altijd pluspunten te vinden bij nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen: deze generatie veroorzaakt minder ongelukken, is minder gevoelig voor drugs- en alcoholproblematiek en is altijd traceerbaar. Ook hun betrokkenheid bij de rest van de wereld wordt genoemd, alhoewel deze betrokkenheid ook steeds vluchtiger lijkt te worden. Nederlandse jongeren geven in de meeste studies aan dat ze nog altijd tot de gelukkigsten van de wereld behoren en geven hun leven een rapportcijfer van rond de 8.

Toch noemt de helft van de 12-16 jarigen zichzelf ook verslaafd, zo blijkt uit de eerste resultaten van een onderzoek van de Universiteit Utrecht dat gebruik maakt van dezelfde diagnostische criteria als bij alcoholverslaving. De resultaten van deze studie onder 2.700 leerlingen komen overeen met de uitkomsten van een enquête in de Verenigde Staten van Common Sense Media in 2016.

Tot nu toe leiden al deze onderzoeken en observaties niet tot kordaat ingrijpen maar vooral tot schouderophalen, inclusief de dooddoener ‘ja, maar iedereen heeft er nou eenmaal last van’.

Wetgeving

Ouders voelen zich over het algemeen machteloos en weten niet goed hoe ze met dit probleem om moeten gaan. Grote sociale mediabedrijven als Facebook hebben er vooral belang bij dat jongeren afhankelijk zijn en blijven van hun diensten. De laatste spaarvarkens zijn inmiddels overleden, want als jongere word je vooral gestimuleerd om zoveel mogelijk uit te geven. Bedrijven die mee willen tellen wordt geadviseerd om een substantieel deel van hun marketingbudget te investeren in sociale media. Facebook lokt zelfs adverteerders met het feit dat ze de emotionele toestand van jongeren kunnen bepalen aan de hand van hun onlinegedrag. Handig om commercieel op in te spelen wanneer jongeren een boost nodig hebben om hun zelfbeeld op te krikken.

Inmiddels kennen we de risico’s van drank, drugs en sigaretten en is wet- en regelgeving hierop aangepast. Gaan we nog een paar decennia wachten totdat de smartphoneverslaving ‘officieel’ is of grijpen we deze keer op tijd in?

Wat mij betreft géén sociale media onder de 16 met als campagne-slogan: SOCIAL 16!

Esther van Fenema is psychiater, opiniemaker en violist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden