Opinie

Opinie op zondag - Keyvan Shahbazi: 'Wie bent u eigenlijk?'

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van zeven auteurs. Later vandaag historicus Dirk-Jan van Baar, nu eerst cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi.

n bezoeker kijkt in het Mauritshuis naar een schilderij van Rembrandt van Rijn. Beeld anp

Uw gedrag verraadt wie u bent. Dat komt doordat het deels gebaseerd is op de manier waarop u de wereld om u heen interpreteert. En deze interpretatie is mede afhankelijk van de groep mensen waar u zich toe rekent: uw sociale identiteit.

Laatst riep een kennis dat hij er trots op was, dat hij een Nederlander was. Na mijn vraag waar hij precies trots op was vertelde hij honderduit over de Gouden Eeuw, Rembrandt en de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Ik vroeg vervolgens wat zijn persoonlijke aandeel was in de prestaties van de VOC of de licht-donker contrasten van de Nachtwacht. 'Hoe kun je trots zijn op iets waar je als individu geen deel van hebt uitgemaakt?' Uit de lange monoloog die volgde begreep ik, dat hij trots was op een aantal normen en waarden uit die tijd. 'Maar wat doen we dan met die andere normen en waarden?' vroeg ik hem. 'Bijvoorbeeld andere mensen vanwege hun huidskleur tot slaaf maken en mee handeldrijven, of complete dorpen en gemeenschappen uitroeien?'

Zie hier het grootste probleem als mensen zich identificeren met een bepaalde groep. Op zoek naar een positieve sociale identiteit, associëren we de eigen groep eerder met positieve kenmerken en hogere status. Zelfs als we alleen in onze eigen fantasie tot die groep behoren. Terwijl de groepen waar we niet toe horen, eerder met negatieve kenmerken en een lagere status associëren. Daarbovenop dragen we ook allerlei ingeprente geconditioneerde beelden en associaties. Het is bijvoorbeeld veel makkelijker om negatieve associaties te hebben met 'de Marokkanen', als je zelf geen Marokkaan bent.

Confrontatie

Het merkwaardige is dat deze associaties niet verzwakken of verdwijnen in confrontatie met tegenvoorbeelden. Nadat ik mijn vluchtelingenstatus had gekregen, kwam ik op een etage in Amsterdam-Oost te wonen. Mijn bejaarde bovenbuurvrouw was in het begin nogal afstandelijk. Na een paar maanden bekende ze: 'Buurman, ik ben zo blij met jou, ik was zo bang dat een allochtoon hier kwam wonen.'

We neigen er ook naar de minder positieve kenmerken van de eigen groep te rationaliseren of te ontkennen. Zo is het voor veel Nederlanders vooralsnog erg lastig te accepteren, dat de figuur van Zwarte Piet een racistisch element is in hun jaarlijkse culturele hoogmis die Sinterklaasfeest heet. De kolderieke rationalisaties die dan worden gefabriceerd, zijn vaak hilarisch.
Zo ontkennen de Turken die trots zijn dat ze Turken zijn de Armeense genocide. Zo'n negatieve associatie past niet bij de groep waar je je mee identificeert. De historische feiten zijn verzonnen door 'de anderen'. En dat die genocide juist het uitvloeisel is geweest van de zelfde 'Blut und Boden' trots dringt niet tot ze door.

Een ander effect van deze categorisatie van groepen is, dat je geneigd bent om het onderlinge verschil tussen de leden van je eigen groep te maximaliseren en tussen de leden van de andere groepen te minimaliseren. Zo hebben we eerder de neiging om algemene uitspraken te doen over 'de Japanners', of 'de Amerikanen' dan over 'de Nederlanders'. Want in onze perceptie lijken 'zij' onderling meer op elkaar dan 'wij'. Met als gevolg dat we onze vaak minder positieve beeld van de andere groepen op de individuele leden daarvan projecteren. Dit mechanisme is in werking als we geconfronteerd met een individuele moslim eerder associaties hebben van de negatieve kenmerken van 'de islam', maar bij een individuele christen eerder de positieve kenmerken van 'het christendom' associëren.

Beroept u zich ook weleens op de tegenwoordig bij sommige politieke stromingen populaire uitdrukking: 'onze joods-christelijke waarden'? Dan doelt u waarschijnlijk op een set zorgvuldig geselecteerde universele waarden, die pas sinds kort wordt gekoppeld aan het christendom. Voor een compleet beeld raad ik u aan 'Eeuwen van duisternis' van Catherine Nixy te lezen. Daarin toont ze aan, dat de opkomst van het christendom in Europa de grootste catastrofe was voor kunst, cultuur en wetenschap die de menselijke beschaving ooit heeft meegemaakt.

Nabijheid

We voelen ons automatisch veiliger, vertrouwder en prettiger in de nabijheid van degenen die we toerekenen als de onze. Mede daarom categoriseren we andere mensen voortdurend associatief in wij en zij met de daarbij behorende beelden. Vanaf de jager-verzamelaar tijdperk totdat de mens zich langs de rivieren heeft gevestigd, landbouw heeft ontwikkeld en verschillende religies heeft geconstrueerd, zijn we onderdeel geweest van groepen. En het zijn deze groepslidmaatschappen die mede onze sociale identiteit hebben bepalen.

Pas onder invloed van de verlichting, ontstond ruimte voor het zelfstandig denkende individu met eigen keuzes. Keuzes die eerder op kennis, rede en ratio worden gebaseerd dan op het automatisme van ingeprente geconditioneerde beelden en associaties. Heeft u weleens bij stilgestaan welke ingeprente beelden en associaties u van andere groepen mensen heeft? In hoeverre laat u toe, dat de perceptie van uw groepslidmaatschap uw gedrag ten opzichte van anderen beïnvloedt? Dat bepaalt namelijk uw sociale identiteit en uiteindelijk mede wie u bent.

Keyvan Shahbazi (1964) studeerde culturele psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij heeft tal van Nederlandse bewindspersonen geadviseerd. Momenteel is hij verbonden aan de Politieacademie. Voor meer artikelen zie: www.shahbazi.cc.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.