Opinie op zondag: Israël kan zich niet blijvend van Europa vervreemden

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi, nu historicus Dirk-Jan van Baar.

Benjamin Netanyahu en Federica Mogherini in een persconferentie bij de Europese Raad in Brussel, december 2017. Foto REUTERS

Mei was een goede maand voor Israël. Het land vierde zijn zeventigste verjaardag, die luister werd bijgezet met de verplaatsing van de Amerikaanse ambassade naar Jeruzalem en de opzegging van de atoomdeal met Iran, waartegen Bibi Netanyahu jarenlang stemming maakte. Israël won ook het Songfestival, blijkbaar valt het nog wel mee met het antisemitisme in televisiekijkend Europa. Het bloedbad bij de grens met Gaza, deels georkestreerd door Hamas, moest toen nog plaatsvinden, maar de verontwaardiging beperkte zich tot dienstdoende media. Er is nog maar weinig sympathie voor het theatrale slachtoffergedrag van de Palestijnen, die de Nakba steeds willen overdoen.

Gesterkt door Trump

Premier Netanyahu weet zich gesterkt door de verkiezing van Donald Trump. De Amerikaanse president geldt als vriend van Zion en trekt zich evenmin iets aan van de wereldopinie. Hij gaat eenzijdig zijn gang, zoals Israël dat al langer pleegt te doen. Het is alleen de vraag of je dan nog van diplomatieke overwinningen kunt spreken. De erkenning van Jeruzalem als hoofdstad van Israël door Amerika is een erkenning van de geopolitieke realiteit, maar je schiet er weinig mee op als je daarmee Europese bondgenoten bruuskeert. Die stellen als machtsfactor minder voor, maar dat miskent dat de ontstaansgeschiedenis van de Joodse staat nauw verweven is met de geschiedenis van Europa en dat Israël niet zonder Europese vrienden kan.

Verder koestert Netanyahu een persoonlijke chemie met Vladimir Poetin. De Israëlische premier vierde op 9 mei in Moskou de Russische overwinning op Nazi-Duitsland mee. Alsof Rusland, dat de Syrische dictator Assad en Hezbollah steunt en Iran van een kerncentrale voorziet, protector is van de Joodse staat. Het kan niet worden ontkend dat er overeenkomsten bestaan in politieke stijl, zeker sinds Poetin de Krim heeft ingelijfd. Boodschap: Rusland mag wat Israël mag. Eurosceptici worden niet moe te betogen dat de spelregels zijn veranderd, dat de harde geopolitiek weer terug is en dat 'wakkere mannen' als Viktor Orbán de huidige wereld beter begrijpen dan slaapwandelaars als Jean Claude Juncker en Mutti Merkel. Wie dat altijd al begreep was Bibi: ruim voordat Poetin het nodig vond om Barack Obama inzake het Midden-Oosten de les te lezen deed Netanyahu dat al. Hij werd er de favoriet mee van de Republikeinen en de Alt Right.

Stuntwerk

Zolang de Joodse staat in de verdrukking zat heb ik het stuntwerk van Netanyahu verdedigd. Wie weet hoe getraumatiseerd Israël is, snapt dat het land de eigen veiligheid vooropzet en zich achter muren verschanst. In de tweestatenoplossing heb ik nooit geloofd zolang er aan Palestijnse zijde geen Mandela opstond. Maar nu Israël zo duidelijk heeft gewonnen, en de Arabische wereld zich nog meer geblameerd heeft dan in 1967, mag verlangd worden dat de Likoed-leider aangeeft hoe het verder moet. Overwinningen scheppen verplichtingen en maken het nodig het eigen gettodenken te overstijgen. Ariel Sharon heeft dat geprobeerd en het is mislukt. De kans is klein dat het Bibi wel gaat lukken. Maar het lukt zeker niet als de Likoed-leider er eer in schept elk vredesinitiatief bij voorbaat de grond in te boren en als buikspreker fungeert voor brute oerkrachten als America First.

Hier komt het verguisde Europa weer boven. Waar de postnationale EU oude tegenstellingen wil overwinnen, is Israël uitgegroeid tot een permanent gemobiliseerde gevechtsmachine. Mentaal is het pacifistische Europa nu een tegenpool van de Joodse staat, wat kan verklaren waarom bij ons het pro-Israëlkamp zo verongelijkt reageert op alles dat naar Europese kritiek zweemt. Netanyahu wakkert dat aan met zijn opmerkingen dat Joden in Europa niet meer veilig zijn en beter naar Israël kunnen gaan. Alsof het weer 1938 is en Europa op het punt staat om zich aan de islam over te geven. Niet alleen moedigt hij de meest hysterische kanten van populistisch rechts in Europa aan, het wordt zo pijnlijk duidelijk dat clubs als de PVV hun apocalyptische denkbeelden over Eurabië (een term van de historica Bat Ye'or) aan Joodse bron ontlenen.

Bizar

Bizar zijn aantijgingen uit rechtse kring aan het adres van Angela Merkel, die aan linkse zelfhaat zou leiden en uit schuldgevoel (over de Holocaust) de poort voor moslims heeft opengezet. Alsof Joden niet het meeste baat hebben bij de Duitse pogingen om de schaduwzijden uit het eigen verleden onder ogen te zien en af te rekenen met het denken in zondebokken. Daarbij kan Israël het zich niet permitteren om zich blijvend van Europa te vervreemden. Tweeduizend jaar diaspora heeft duidelijk gemaakt dat Joden altijd een vluchtweg nodig hebben en hun contacten met de rest van de wereld moeten onderhouden. Dat vraagt om een kosmopolitische geest en geen terugtrekking in het eigen gelijk op het meest betwiste stukje land op aarde. Ook vanwege alle Joden die buiten Israël wonen.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.