opinie op zondag Arnout Brouwers

Opinie op Zondag: Is Europa de willoze gevangene van de ayatollahs?

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, nu historicus Arnout Brouwers.

De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Heiko Maas, EU-buitenlandchef Federica Mogherini, de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Javad Zarif, zijn Franse collega Jean-Yves Le Drian, en hun Britse collega Boris Johnson tijdens een bijeenkomst van de zogeheten E3 en Iran in Brussel, mei 2018. Beeld EPA

In augustus schreef ik een stuk onder de kop Doorbreek de radiostilte over Iraanse moorden. Iraanse moorden? Ja, moorden op naar Nederland gevluchte Iraniërs  Nederlandse staatsburgers, op Nederlandse bodem. Twee in de afgelopen drie jaar. Eerder dit jaar werden uit Den Haag twee Iraanse diplomaten uitgewezen, in stilte en zonder verklaring. Ik beschreef een serie soortgelijke moorden en pogingen daartoe op Iraniërs in andere Europese landen en vroeg me af waarom het in Den Haag zo stil bleef over de mogelijkheid dat een buitenlands regime hier in onze achtertuintjes mensen omlegt – of laat omleggen, bijvoorbeeld door lokale criminelen.

Er gebeurde niets, behalve wat (stille) bijval uit inlichtingenkringen, en uit de Iraanse gemeenschap. Maar buiten ons aangeharkte landje draaide de roerige wereld verder.

Begin vorige maand nam Frankrijk halfslachtige strafmaatregelen vanwege een verijdelde Iraanse poging in juni een bomaanslag te plegen op een bijeenkomst van een Iraanse verzetsbeweging net buiten Parijs (waar ook Trumps adviseur Rudolph Giuliani en Newt Gingrich aanwezig waren). Het complot, met vertakkingen naar België en Oostenrijk, was tijdig ontdekt door de Duitse politie. Parijs bevroor tijdelijk de tegoeden van Irans inlichtingendienst en van twee direct betrokken agenten  naar Franse maatstaven een slap antwoord.

Denemarken trekt een grens

Vorige week echter riep Denemarken zijn ambassadeur terug uit Teheran en riep het op tot nieuwe Europese sancties tegen Iran. Het Deense hoofd van de inlichtingendienst Finn Borch Andersen zei dat Iran op Deense bodem had geprobeerd een gevluchte leider van een Iraanse separatistische beweging ASMLA te liquideren (ook een Nederlands slachtoffer behoorde daartoe). ‘We hebben het over de Iraanse inlichtingendienst die een aanval voorbereidt op Deens grondgebied. Natuurlijk kunnen we dat niet toestaan.’

De Denen niet, maar waarom wij wel? En waarom reageren de Fransen opeens zo behoedzaam op een terroristisch complot?

Het antwoord, zo valt te vrezen, moet gezocht worden in de recente tweespalt in de westerse Iran-diplomatie. Begin dit jaar trok de Amerikaanse president Trump zich terug uit het internationale nucleaire akkoord met Iran, en kondigde nieuwe sancties aan tegen het land, waarbij ook Europese bedrijven onder grote druk komen te staan mee te doen.

De EU, met buitenlandchef Mogherini voorop, reageerde verontwaardigd. Het beschouwt het nucleaire akkoord als een van zijn grootste prestaties op buitenlands-politiek gebied, wat best waar zou kunnen zijn gezien het gebrek aan veel andere prestaties op dat terrein.

Grote belangen

Geen misverstand, er staat een groot belang op het spel: zorgen dat Iran geen kernwapens ontwikkelt. Het probleem is dat Israël en de regering-Trump anders denken over het bereiken van dit doel dan de EU, Rusland en China. Die laatste drie zitten nu in een ongemakkelijke gelegenheidscoalitie die erop gericht lijkt de ayatollahs financieel boven water te houden en koste wat kost het nucleaire akkoord te redden, ongeacht de ontwikkelingen in Iran en de regio zelf. Behalve grote veiligheids- en economische belangen staat ook de reputatie van de Europese diplomatie op het spel.

Zeker, in de grotemensenwereld doe je zaken met iedereen als je eigen belangen dat dicteren. Het nucleaire akkoord met Iran was – met zijn goede verificatieregime  alles afgewogen het proberen waard. Maar de tegenwerpingen ertegen – de tijdsbeperking, de raketontwikkeling die buiten beschouwing blijft, en de ongebreidelde Iraanse machtshonger in de regio – maakten het vanaf het begin ook een precaire oefening op de diplomatieke evenwichtsbalk.

En die werd er sindsdien niet beter op. In de strijd om de regionale hegemonie met Saoedi-Arabië is Iran verwikkeld in een offensief om van Irak tot bijna de Israëlische grens zijn invloed dwingend te doen voelen – en wordt het steeds schaamtelozer in het schenden van de soevereiniteit van buurlanden. Zie onlangs nog de Iraanse bombardementen op Koerden in Irak  die in Europa ook al geen aandacht kregen.

Moreel anker

In Iran kwam er behalve oppositie tegen het verkwisten van staatsgeld aan deze imperiale ambities ook een dappere strijd van Iraanse vrouwen op gang tegen de vrouw onderdrukkende edicten van de religieuze politie. Minister Kaag ging daar geheel aan voorbij toen ze zich vrijwillig in hoofddoek hulde bij een bezoek aan Teheran, terwijl op straat vrouwen gevangen werden gezet voor het afwerpen ervan. Tot zover Europa’s rol als moreel anker voor de rest van de wereld.

En dan is er dus de Iraanse moordcampagne in Europa, waar de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Pompeo (een ex-inlichtingenman) tot hoon van veel Europese experts eerder dit jaar voor waarschuwde. Nu de contouren hiervan voor iedereen zichtbaar worden, tenminste buiten Nederland, is de internationale tweespalt over de aanpak van Iran doorgedrongen tot binnen de Europese Unie: Denemarken roept op tot nieuwe sancties tegen Iran.

De Nederlandse regering, die dus twee moorden in Nederland in stilte liet passeren, dreigt nu moreel en diplomatiek klem te komen zitten. Den Haag laadt de verdenking op zich te zwijgen omdat het de Europese Iran-diplomatie niet in de wielen wil rijden. En omdat het dit jaar in de VN-Veiligheidsraad zit.

Een fundamentele vergissing. Nucleaire deals sluiten ferm optreden tegen terreurcampagnes allerminst uit. De Russische pogingen Skripal te vermoorden in Groot-Brittannië hebben tot felle Britse reacties geleid, zonder dat iemand suggereerde dat nucleaire samenwerking met Moskou moet worden opgezegd.

Ogen op de bal

De duistere Iraanse campagne op Europese bodem (waarbij een aantal complotten lijkt te zijn verhinderd) bemoeilijkt het Europese Iran-beleid, dat is duidelijk. De brute terugtrekking van Trump uit het Iran-akkoord, zonder overleg en zonder onderhandelingen, verdiende de afkeuring die het kreeg.

Maar de Europeanen moeten, ondanks Trumps ontregelende unilateralisme, de ogen op de bal houden: waar is Iran precies mee bezig en wordt het geen tijd Teheran publiekelijk tot de verantwoording te roepen voor zijn onduldbare gedrag hier en in de regio? De Europeanen moeten ook ondubbelzinnig duidelijk maken dat ze nooit Irans ‘bondgenoot’ zullen worden in het bestrijden van Trump, iets waartoe president Rouhani afgelopen week opriep in de Financial Times. Anders wordt de indruk verder versterkt dat Brussel, omwille van het behoud van het nucleaire akkoord, de willoze gevangene is van de ayatollahs.

De Europese diplomatie, de Nederlandse voorop, lijkt niet te begrijpen dat je een nucleair akkoord met Iran kunt blijven verdedigen terwijl je het land gelijktijdig hard aanpakt voor zijn brute en brutale campagne op Europese bodem. Ook zelfrespect telt in de diplomatie.

Het kan zijn, ik hoop het zelfs vurig, dat ik er helemaal naast zit en dat premier Rutte komende week of maand een persconferentie houdt waarin hij het Iraanse gedrag op Nederlands grondgebied laakt. Misschien kunnen ze vanuit Kopenhagen wat teksten sturen. Anders zullen Haagse politici, althans in Teheran, de reputatie vestigen de grootste lafbekken van Europa te zijn, een hele prestatie, en houd ik mijn hart vast voor landgenoten die ooit uit Iran zijn gevlucht. 

Arnout Brouwers is historicus en journalist. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden