Opinie op ZondagArnout Brouwers

Opinie op Zondag: In het land van blinden, is eenoog Macron koning

In zekere zin zijn Macrons uitspraken over Europa onverantwoord, schrijft journalist en historicus Arnout Brouwers. Toch is het goed dat hij zich uitspreekt, anders zouden we het misschien niet eens hebben over de situatie waarin Europa zich bevindt.

President Macron in afwachting van president Rahmon van Tadzjikistan, 8 november in Parijs.Beeld AP

Emmanuel Macron heeft het weer gedaan: met zijn uitspraak dat de Navo hersendood is, is alle aandacht weer op hem gevestigd. Er is natuurlijk een directe neiging zijn uitspraken als pompeuze (of zelfs gevaarlijke) onzin van tafel te vegen.

Maar er valt meer voor te zeggen het hele Economist-interview te vertalen, af te drukken en op alle middelbare scholen van Nederland verplicht te laten lezen in de hoogste klassen – bijvoorbeeld tijdens een volgend moment wanneer de leraren weer het onderwijs aan het redden zijn. Zelfs kranten – al staan die natuurlijk al bol van de lezenswaardige lectuur – zouden dit in verkorte vorm kunnen doen.

En laat dan het debat maar beginnen, ook onder scholieren en krantenlezers.

Want Macron is de Last Man Standing in democratisch Europa – en dat bedoel ik 100 procent genderneutraal. Want Brexit betekent Brexit en Merkel is bijna exit.

Volgens Macron staan we aan de rand van de afgrond. Samengeperst tussen de VS en China, zonder verhouding met de autoritaire buren aan de rand van Europa, uiteengescheurd door een noord-zuidsplijtzwam inzake de euro en een oost-westsplijtzwam inzake immigratie.

Cruciaal is natuurlijk de terugtrekking van Amerika, begonnen onder Obama (toen men in het Midden-Oosten voor het eerst concludeerde: ‘Het Westen is zwak’), doorgezet in extremis onder Trump. En de opkomst van China. En de ongerichte aard van de Europese samenwerking, waarbij het bedrijven zijn die ons lot hebben verbonden aan Big Brother Huawei zonder dat er een nationaal of Europees politicus aan te pas kwam (nu proberen ze nog wat te ritselen in de marge).

Harde klap

Afijn, de diagnose is bekend, maar hier toch wat citaten omdat het nu eenmaal vaak leuker is een Franse staatsman te citeren dan een Nederlandse. ‘Europa is zijn geschiedenis vergeten. Het is vergeten dat het een gemeenschap is, door steeds meer zichzelf te zien als markt, met expansie als hoogste doel. Een gemeenschap is sterker dan een markt: zij heeft noties van solidariteit, van convergentie, die we kwijt zijn, en van politieke gedachten.’

Macron spreekt over een ‘uitzonderlijke fragiliteit van Europa dat, als het zichzelf niet als mondiale macht kan zien, zal verdwijnen, omdat het een harde klap zal krijgen’. Hij schetst ook drie strategische scenario’s voor Rusland: het herbouwen van een supermacht, het Euraziatische model, en het herstel van een ‘beleid van evenwicht met Europa, gerespecteerd worden’. Zijn pleidooi voor het herstel van dialoog is – op strategisch niveau – heel begrijpelijk. Maar daarom niet minder controversieel in delen van Europa.

‘Ik heb trouwens niet gesproken over een ‘reset’’, zegt Macron. ‘Ik heb gezegd dat het tien jaar kan duren. Als we vrede willen stichten in Europa, als we Europese strategische autonomie willen herstellen, moeten we onze positie tegenover Rusland opnieuw bezien. (...) Het is onze buurt, we hebben het recht op autonomie, om niet zomaar Amerikaanse sancties te volgen, om de strategische relatie met Rusland te overdenken zonder naïef te zijn en terwijl we net zo hard de lijn handhaven inzake het Minsk-proces (inzake de oorlog in Oost-Oekraïne, red.) en over wat gaande is in Oekraïne.’

Deze Rusland-vraag komt ook snel op de Nederlandse politiek af: volgende maand publiceert de minister van Buitenlandse Zaken een Rusland-strategie, of notitie, of brief. Want ook in Nederland staan sommige krachten te trappelen om verandering – maar kan dat wel in de context van flagrante niet-medewerking van Rusland aan het MH17-onderzoek en de inmiddels door het onderzoeksteam gelegde link tussen het neerhalen van het passagiersvliegtuig en het Kremlin (in de persoon van Vladislav Soerkov)?

Eenoog

Van alle kanten is de kritiek op Macron losgebarsten. De teneur: zelfs als hij gelijk heeft, moet hij zulke dingen als president van een van de grootste Navo-landen niet zeggen. Immers: zeker in deze onzekere tijden is de veiligheidsband tussen de VS en Europa in hoge mate wat de leiders zeggen dat ze is. De wederzijdse bijstandsverplichting, Art. V uit het Navo-Verdrag, die zelfs in goede tijden relatief was, ook een vorm van afschrikking. ‘Wie openlijk twijfelt aan Art. V, verklaart haar dood’, zegt Fabrice Pothier, een Navo-expert uit Macrons partij. 

In die zin zijn Macrons uitspraken onverantwoord (al ging president Trump herhaaldelijk al veel verder) – en provocerend, vlak voor het verjaardagsfeestje dat de Navo-leiders begin december vieren. Toch is het goed dat hij zich uitspreekt – zelfs de Atlanticus Rutte erkende vrijdag dat hij een aantal van Macrons zorgen deelt. Eerder sprak de net afgezwaaide Nederlandse topdiplomaat Ed Kronenberg zich in soortgelijke termen uit, net als de voormalige commandant van de strijdkrachten Dick Berlijn

In het land van blinden is eenoog koning. Eenoog – want Macron heeft net (samen met onze Rutte) de deur op de Balkan verder opengezet voor China en Rusland en in eigen huis worstelt hij, net zoals politici elders, met de kloof tussen arm en rijk, kansrijken en kansarmen – zoals goed wordt uitgelegd in dit interview van NRC-correspondent Peter Vermaas met Pierre Rosanvallon.

Dat is de situatie waarin Europa zich bevindt. Maar zonder Macron zouden we het er misschien niet eens over hebben, want we zijn nog steeds collectief verslaafd aan de gedachte dat het allemaal wel los zal lopen. Misschien praat Macron soms te veel – maar dat is beter dan stompzinnig zwijgen. 

Bij dit alles is het wel  jammer natuurlijk dat de zelfverklaarde leider van Europa het afgelopen jaar in Noord-Syrië (na Trumps aankondiging van vertrek in december 2018, na Amerikaanse hulpverzoeken deze zomer) een uitgelezen kans heeft laten liggen om Frans leiderschap en Europees handelingsvermogen te tonen. Zo brandend was het gevoel van urgentie blijkbaar ook weer niet. 

Arnout Brouwers is Volkskrant-redacteur en historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden