opinie op zondag Dirk-Jan van Baar

Opinie op Zondag: In het corrigeren van hun eigen fouten zijn de Britten soeverein

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Later vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi, nu historicus Dirk-Jan van Baar.

De klokkentoren van Darlington. Beeld AFP

Nog een half jaartje slapen, en dan is het Brexit. Het vergt veel fantasie hoe dat eruit zal zien, want een deal met de EU moet er komen, maar is vooralsnog niet in zicht. Theresa May gelooft in een deal, een soft Brexit, terwijl geharnaste brexiteers op ramkoers liggen met de EU. Tegelijk wijst de Britse premier een tweede referendum af, omdat dit in strijd zou zijn met de democratie. Een bizar standpunt, want elke Brexit, soft of hard, zal aan de Britse kiezers moeten worden voorgelegd, via een nieuw referendum of nieuwe verkiezingen. Maar May doet alsof het Britse volk op 23 juni 2016 voor eens en altijd heeft gesproken.

Totale misrekening

Dat was wel de hoop van David Cameron, die erop gokte dat het Remain-kamp zou winnen en de kwestie van het EU-lidmaatschap binnen zijn verscheurde Tory-partij voor lange tijd zou zijn opgelost. Een totale misrekening, waarbij gezegd moet worden dat de Britten zich vaker hebben verkeken op het verraderlijke Europese continent. Denk aan Neville Chamberlain in München in 1938, of aan Margaret Thatcher, die haar verzet tegen de Duitse eenwording in 1990 met haar val moest bekopen.

Het waren trouwens niet alleen de Duitsers die de Britten dwars zaten, ook Amerika werd vaak verkeerd ingeschat. Denk aan de Suez-oorlog in 1956, toen Anthony Eden buiten het Witte Huis om dacht te kunnen opereren, of aan de Irak-oorlog in 2003, waar Tony Blair tot afgrijzen van het linkse deel van Labour zijn lot verbond met dat van George Bush. Barack Obama waarschuwde in 2013 al voor een Brexit, maar de grootste vernedering kwam onder Donald Trump. De Amerikaanse president ziet premier May niet staan, heeft niks op met de Navo, gelooft niet in vrijhandel en wil alleen een handelsdeal met de Britten als zij op een harde breuk met de EU aansturen. 

De mythische speciale relatie’ met Amerika blijkt zelfbedrog, al schiep de Brexit wel het politieke klimaat waarin de verkiezing van Trump mogelijk werd. Het Britse isolement wordt compleet als Jeremy Corbyn, ooit goede maatjes met kopstukken van PLO en IRA en nu van antisemitisme beschuldigd, de volgende Labour-premier wordt. Dat botst frontaal met de wereld van Trump en Netanyahu.

Harde confrontaties

Zover is het nog niet en ik vermoed dat uiteindelijk ook de Britten zullen inzien dat de dagen van splendid isolation voorbij zijn. Maar dat inzicht komt niet vanzelf en zal nog harde confrontaties met zich meebrengen. Wie nuchter naar het naoorlogse Brittannië kijkt, ziet al hoezeer de Britten zich door hun grootse verleden lieten meeslepen en steeds achter de feiten aanlopen. Op Europa, waarvan een karikaturaal beeld bestaat, beten ze hun tanden stuk, dankzij Amerika verloren ze een wereldrijk, en de Thatcher-revolutie brak wel de macht van de Britse vakbonden, maar leverde met de nasleep van de Brexit ook zoveel binnenlandse wrok op dat het voortbestaan van het Verenigd Koninkrijk op het spel staat. De Britse historicus Timothy Garten Ash, kenner van Midden-Europa, sprak zelfs zijn vrees uit voor een ‘Weimar Britain als Brussel zich in de Brexit-onderhandelingen niet toeschietelijker opstelt. 

Wat Versailles’ toen voor Duitsland was, kan Brussel voor een stuurloos Brittannië worden. Het is de ironie ten top, niet alleen omdat de Britten zich dan aan Duitsland spiegelen, maar ook omdat de EU een rol wordt toegedicht om de Britse eilanden te pacificeren.

Perspectief

Eerlijk gezegd denk ik dat Garton Ash overdrijft (voor zover zijn Weimar-scenario in het hele democratische Westen niet al is ingetreden) en de macht van de EU overschat. De EU kan zich niet flexibeler opstellen dan ze nu doet, omdat de eigen club bijeen moet worden gehouden en de Britten er steeds op speculeren dat het Brusselse eenheidsfront vanwege nationale egoïsmen wel een keer uiteenvalt. Ik denk dat die luxe er zelfs voor traditionele Britse bondgenoten als Nederland en de Scandinavische landen niet meer is.

Maar de EU zou de Britten wel een perspectief moeten bieden in geval zij van hun dwalingen terugkomen. In het corrigeren van hun eigen fouten zijn de Britten (net als alle EU-naties) soeverein, dat kunnen zij alleen zelf. Weliswaar kan de klok niet worden teruggedraaid, maar terugkeer naar de toestand voor 23 juni 2016 moet mogelijk zijn. In geval van een tweede referendum kan de EU aanbieden dat het VK gewoon lidstaat blijft, inclusief de oude voorrechten als het niet deelnemen aan de euro en de Schengenzone die de Britten eerst niet wisten te waarderen. Dat is een genereus aanbod, rekening houdend met de Britse eigenaardigheden.

Een vernederende terugtocht naar Europa op een later tijdstip, een omgekeerd Duinkerken, blijft de Britten dan bespaard. Het zou tevens de terugkeer van het gezond verstand zijn, wat de nazaten van de grote John Maynard Keynes – die zich in 1919 in Parijs en in 1944 in Bretton Woods al een internationaal denkend pragmaticus toonde – als revanche op zichzelf mogen beschouwen.  

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.