opinie op zondag

Opinie op zondag: hoe te overleven in onze Tijd van Troebelen

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, nu historicus Arnout Brouwers.

Caspar Janssen heeft het hele jaar gewandeld door Nederland. Beeld Pauline Niks

Wat de twee kampen in de Nederlandse cultuuroorlogen wellicht niet beseffen, is dat velen er doodmoe van zijn. En de knop omdraaien. Of een geel hesje aantrekken.

Yasha Mounck publiceerde onlangs in The Atlantic een lezenswaardig stuk over de ‘exhausted majority’, de vermoeide meerderheid in de Verenigde Staten. Prachtig benoemd. Want wie, behalve de groep rechtse en linkse drammers op Twitter die erin geslaagd is serieuze journalisten te doen geloven dat zij de samenleving vertegenwoordigen, behoort inmiddels niet tot de uitgeputte meerderheid?

Neem het Sinterklaasfeest. Terwijl dit op vele scholen moeiteloos wordt aangepast (want echt: Zwarte Piet vervangen door Piet doet geen enkel kind pijn, en zorgt er voor dat het feest weer makkelijk een eeuw mee kan, ook in multi-etnisch Nederland), is er een kongsi van radicale actievoerders, radicale boze Nederlanders en radicale journalisten die de rest van het land op sleeptouw neemt in de overtuiging dat er een probleem is. Reality check: in de grote steden is dit feest de afgelopen jaren moeiteloos aangepast.

Maar we beleven nu eenmaal onze Tijd van Troebelen, onze burgers sturen vanaf hun zeilboten boze tweets, onze intellectuelen vieren juichend langs het ravijn de restauratie van het nationalisme, en onze politici waggelen er als verdwaasde papegaaien achteraan en vergroten met hun dichtgetimmerde akkoorden het cynisme.

Polarisering

De polarisering is echt – zie Trump, zie Brexit, zie de Nederlandse politiek de afgelopen vijftien jaar. Maar zij wordt geholpen en uitvergroot door sociale media en de angstige traditionele media die hijgend achter elke hype aanlopen in de vrees voor ouderwets versleten te worden. En in een tijdperk waarin radicale standpunten beloond worden – met clicks, likes en retweets – laten ook politici uit middenpartijen en serieuze academici en journalisten zich meevoeren door de stroom.

Dus kan een historicus (Melching) beweren dat de twee wereldoorlogen weinig van doen hadden met nationalisme. Dus kan een minister (Kaag) een stilistische rede houden waarin opgeroepen wordt tot grote oplettendheid, alsof we hier te lande aan de rand van racistische massamoord staan (‘Gebrek aan krachtige tegenspraak en een waardig alternatief zijn de 1e stap, de gruwelijkheden de laatste’). Dus kan een professor-columnist (Scheffer) plechtig de woorden ‘Het is tijd voor bevolkingspolitiek!’ uitspreken – waarna de hele kaste Haagse notabelen zich direct berouwvol in het stof werpt. Inderdaad, zeg, dat we daar zelf niet op waren gekomen. Al snel weerklinkt in Den Haag: Snel, condooms voor Afrika!

Nationalisten tegen ‘kosmopolieten’

Stalin lacht in zijn graf, maar zelfs de kaste der ‘kosmopolieten’ is dezer dagen als interne vijand van ‘het volk’ herontdekt. En ik behoor tot die kaste, vrees ik (net als Kaag trouwens). Ook mijn familie is etnisch divers, ook ik ben geschoold aan buitenlandse universiteiten – en dan ook nog in een tijd waarin optimisme bestond over democratie en mondialisering.

Als je zoiets nu zegt ben je de gebeten hond, want het sprookje kwam niet uit - of tenminste anders dan verwacht. De welvaartsstijging die de mondialisering beloofde is wel geïncasseerd – maar niet door de westerse middenklasse, de ruggengraat van de westerse democratieën. De ongelijkheid nam toe, net als de onzekerheid. China ‘werd niet als wij’, maar gebruikte toegang tot westerse instellingen als opstapje om zelf een greep naar dominantie te doen. En koppelde maoïstische doctrines aan een soort 21ste eeuws Goelag-kapitalisme.

Misschien het beste recept voor deze verhitte tijden is elk gehuil en gedweep te wantrouwen, van welke kant het ook komt. De populistische stembusrevoltes zijn een legitiem onderdeel – niet meer en niet minder - van het nog altijd minst inferieure systeem: een op elementaire waarden gefundeerde democratie. Een die het verdedigen waard is. Maar dan wel met argumenten, niet sentimenten.

Dus niet meelopen met diegenen die zich beschouwen als kenners van het ‘echte’ volk. De predikers van het moderne ongenoegen, die oplossingen vinden in het Hongaarse of het Russische of Chinese model – ja, ook het intellectuele leven kent zijn ‘verwarde personen’. Die daarmee onbedoeld ook wegbereiders zijn van westerse abdicatie. Bij de geringste tegenwind hijsen ze de witte vlag – en ja, u mag deze term dubbel opvatten. Ook op links zijn sommigen van oudsher trouwens bevattelijk voor de autoritaire verleiding. Hoed u voor de zieners die vol jaloezie kijken naar hoe rigoureus China het klimaatbeleid aanpakt. ‘Dat kunnen wij neoliberale stumpers niet!’

Lawine van verontwaardiging

Links doet een beroep op de zwijgende meerderheid die zich tegen de kwade krachten moet oprichten. Rechts (en de SP) beroepen zich op de zwijgende meerderheid die door heersende elites wordt genegeerd. Maar wat als die zwijgende meerderheid genoeg heeft van al die politici en commentatoren die namens hen zeggen te spreken of hun motieven zeggen te kennen? Dat is de wereld van de ‘vermoeide meerderheid’, de mensen die zich niet gek laten maken door simplistische retoriek en die bijvoorbeeld de peilingen bevolken waarin de steun voor de o zo imperfecte EU toch weer stijgende is. Gewoon, omdat ze geen betere alternatieven zien.

De volgende keer dat u weer in een lawine van verontwaardiging belandt, eerst op de sociale media en dan in de reguliere: weet dan dat er meer zijn als u, mensen die het gekef van de diep ingegraven kampen in onze cultuuroorlog spuugzat zijn. Ze zullen dat, uit beleefdheid en innerlijke beschaving, niet van de daken roepen – maar in stilte de grote mediaknop omdraaien. En naar het vrolijke gekwetter van de vogeltjes buiten luisteren. 

Arnout Brouwers is journalist en historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.