Opinie op Zondag Thomas von der Dunk

Opinie op Zondag: Het marktfetisjisme heeft ons schijnkeuzes en zelfredzaamheidsmythes gebracht

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club auteurs. Later vandaag historicus Arnout Brouwers, nu cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.

Wasmiddelen bij de Albert Heijn in Amstelveen. Beeld ANP

En, bent u deze maand nog van zorgverzekeraar veranderd? Heeft u ook, omdat u na werktijd toch niets zinnig te doen heeft, avonden achtereen enthousiast de aanbiedingen doorgenomen en de kleine lettertjes doorgevlooid om na uren net dat ene tientje te hebben gevonden dat u daarop komend jaar kunt besparen? Dat is immers wat de Volkskrant-columnist in Geldvraag Reinout van der Heijden u op 27 december aanraadde, en u doet natuurlijk alles wat columnisten adviseren.

Ik heb dat niet gedaan, maar misschien hoef ik dat ook niet meer te doen omdat u dat braaf wél heeft gedaan. Want die polislectuurenthousiastelingen houden de markt scherp en de verschillen relatief klein.

Consumentenvrijheid heet tegenwoordig de grootste vrijheid te zijn – de koopzondag vormt voor de ware neoliberaal dan ook het belangrijkste mensenrecht – maar wat kopen we daar nu mee? Wat we uitgeven is duidelijk: veel tijd. Verzekeringen behoren tot die dingen die een normaal mens één keer in zijn leven goed wil regelen – een redelijke garantie voor een redelijke premie – om er vervolgens niet meer naar om te hoeven zien.

Keuzevrijheid? Onzin

Vaak gaat het bovendien om schijnkeuzes. De privatisering van wat vroeger niet voor niets openbare nutsbedrijven heette, heeft de burger weinig gebracht. Het betrof daarbij niet toevallig natuurlijke monopolies, met een standaardproduct, waaraan ieder zinnig mens dezelfde kwaliteitseisen stelt, en dat bovendien binnen een systeem functioneert waarbij de leverantie ‘automatisch’ geschiedt, via kraan, gasleiding of stopcontact.

Benzine moet je in elk geval nog zelf actief gaan tanken, dus dan kan concurrentie nog enige zin hebben, ofschoon die inmiddels meer amper in de prijs zit, en vooral in de gratis onbruikbare prullaria. Maar er is niemand die zegt: doet u mij maar het oude afwaswater van de buren tegen de halve prijs.

Ruim tien jaar geleden werd ik eens tijdens een debat met de absurde uitwassen van dit marktdenken geconfronteerd. Een hooggeleerde dame kwam beweren dat nu iedereen het energiebedrijf kon kiezen ‘dat bij hem past’. Ik kan u precies vertellen welk energiebedrijf bij mij past. Dat is een energiebedrijf dat dag en nacht 220 volt wisselstroom levert. Zou er iemand in de zaal hebben gezeten die vond dat dit niet het energiebedrijf is ‘dat bij hem past’? Zou er iemand zijn geweest die dacht: het energiebedrijf ‘dat bij mij past’ is een energiebedrijf dat om acht uur ‘s ochtends 220 volt levert, onder lunchtijd 110, en vanaf vier uur ‘s middags helemaal niets? Zo ja, verhuis naar Syrië, daar word je vast op je wenken bediend. Zo nee, dan is keuzevrijheid grote onzin.

Dictatoriale multinationals

Het is een van de vele tijdrovende schijnkeuzes die het dominante marktfetisjisme ons heeft gebracht. Als individuele consument hebben we zo in theorie grote macht, in de vorm van ‘keuzevrijheid’ tussen tientallen wasmiddelen die in niets wezenlijk van elkaar verschillen. Tegelijk is door diezelfde neoliberale fanatici, die ons deze keuzedwang ongevraagd hebben opgedrongen, de politiek door uitkleding van de staat doelbewust machteloos gemaakt. Als burgers hebben we zo collectief niets meer te zeggen over de inrichting van onze eigen samenleving. Discussie daarover wordt stelselmatig buiten de orde verklaard door een premier die elk maatschappelijk conflict als persoonlijk aanpassingsprobleem afdoet. De bijna dictatoriale economische oppermacht van multinationals en megabanken wordt als gegeven beschouwd.

Daaraan ten grondslag ligt een hyperindividualistisch mensbeeld van totale zelfredzaamheid, waarbij iedereen zijn eigen boontjes dopt, terwijl in de praktijk dan velen zullen verdwalen. Vandaar de door de VVD gepropageerde afbraak van de rechtsbijstand. In diezelfde geest stelde D66 in mei 2016 eens voor dat iedereen voortaan vol vreugde zijn eigen pensioen moest gaan regelen. Iemand in zijn eigen kracht zetten, heet dat in menige beleidssector, hoe vaak de nationale ombudsman dat ook als illusoir hekelen mag.

Zelfredzaamheidsfictie

De tucht van de markt moet dan orde scheppen, terwijl de zelfregulering die daarbij als panacee voor serieus staatsingrijpen steeds opnieuw wordt aanbevolen, aan alle structurele zwendel geen einde maakt – zie de schandalen in de wereld van bouwers, boeren en banken van de laatste tien jaar, waarvan de slachtoffers nu geacht worden ‘voor zichzelf op te komen’. Zo moet iedereen zelf maar ICT-specialist worden om zijn computer te beveiligen – alsof we van de collectieve dijkbewaking naar individuele terpjes terugkeren, terwijl hier duidelijk een taak ligt voor de staat. De moderne samenleving is gebouwd op arbeidsdeling, onderling vertrouwen en onafhankelijke controle daarop ter garantie daarvan. Die worden zo stelselmatig te grabbel gegooid. Maar voor Thatchers desastreuze nazaten there is no such thing as society.

De mensheid heeft inderdaad een tijdperk gekend, waarin die nog niet bestond. Dat tijdperk noemen we de prehistorie. Toen ving iedereen zijn eigen visfilet, verbouwde iedereen zijn eigen boerenkool en naaide iedereen zijn eigen berenhuiden aan elkaar. Op een gegeven moment zag men in dat het handiger was wanneer de een zich in de boerenkool en de ander zich in de berenhuiden specialiseerde. Dat wijze inzicht lijkt met de ultieme zelfredzaamheidsfictie op menig beleidsterrein nu weer verloren te gaan.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden