Opinie op zondag Integratie

Opinie op zondag - Het lijkt ingewikkeld, maar integratie kan heel simpel zijn

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club auteurs. Later vandaag journaliste en historica Daniela Hooghiemstra, maar nu eerst historicus Willem Melching.

Voetballer Mesut Ozil met de Turkse president Erdogan in mei 2018. Beeld AP

Minister Blok poneerde de stelling dat multiculturele samenlevingen zwak en verdeeld zijn en daarom tot ondergang gedoemd zijn. Op zich een aannemelijke stelling want van het Ottomaanse en Habsburgse rijk is al sinds 1918 niets meer vernomen. Maar ook rond Joegoslavië en Tsjechoslowakije is het best wel stil. De reacties waren voorspelbaar. Boze BN’ers eisten dat ministers voortaan hun mond moeten houden over heikele kwesties. Vervolgens barstte een levendig debat over de multiculturele samenleving los.

Maar deze discussie blijft hangen op een oppervlakkig niveau. De ‘nostalgische school’ wil dat nieuwkomers op Nederlanders gaan lijken. Dat is natuurlijk een hopeloze missie. De ‘diversiteitsschool’ negeert liever de problemen en wil iedereen opsluiten in zijn eigen etnisch-religieuze gemeenschap. Ook een heilloze weg, die op termijn de samenleving zal splijten.

Om deze discussie op een hoger niveau te brengen kunnen we te rade gaan bij de Duits-Syrische politicoloog Bassam Tibi. Hij signaleerde eind jaren negentig dat de integratie van nieuwkomers in Europa moeizaam verloopt. Multiculturele samenlevingen zullen op termijn hun samenhang verliezen door het ontbreken van gemeenschappelijke waarden en normen. Maar het kan ook anders. Landen zoals de Verenigde Staten en Canada hebben een zeer diverse bevolking, maar zijn tegelijkertijd óók vitale en welvarende democratieën. Zij slagen er blijkbaar wél in om een gemeenschappelijke identiteit te vromen en deze aan nieuwkomers over te dragen.

Sleutel tot succes

De sleutel tot dit succes ligt volgens Tibi in het concept ‘Leitkultur’: een aantal algemeen gedeelde normen en waarden. Daarom is het bestaan van een Leitkultur een onmisbaar instrument om nieuwkomers succesvol te integreren en de samenhang in de samenleving te behouden. Hij pleit ervoor dat de Europese landen een gemeenschappelijke Europese Leitkultur ontwikkelen. Doen ze dat niet, dan zullen de nieuwkomers zich opsluiten in zelf gecreëerde getto’s.

Leitkultur bestaat uit een aantal kernwaarden die sinds 1945 typerend zijn voor de Europese politieke cultuur. Om de belangrijkste te noemen: democratie en tolerantie, scheiding van kerk en staat, gelijkwaardigheid van vrouwen en seksuele minderheden. Het volledig aanvaarden van deze concepten is de enige weg naar integratie en het behoud van de samenhang in de samenleving.

Democratie is de basis van het Europese succesverhaal. In een democratie verloopt een machtswisseling transparant en zonder geweld. Ook respecteert de Europese democratie de rechten van minderheden. Invoering van een dictatuur door een (kleine) minderheid is daarom principieel uitgesloten. Anders dan bijvoorbeeld in Turkije waar Erdogan zijn krappe meerderheid misbruikt om de rechten van de minderheid te beknotten. Misschien iets waar de Nederlandse Erdogan-fans eens over moeten naDENKen.

De tweede kernwaarde is de scheiding van kerk en staat. Een overheid moet zich volstrekt neutraal opstellen ten opzichte van godsdienst. Dat betekent het uitbannen van elke vorm van religieuze propaganda uit het publieke domein: geen hoofdoeken of kruisbeelden in rechtszalen, gemeentehuizen of onderwijsinstellingen. Wanneer religie in botsing komt met de kernwaarden dan de Leitkultur, dan zal de godsdienst per definitie moeten wijken. Godsdienst verdient geen bijzondere positie omdat we te maken zouden hebben met openbaringen van een opperwezen (M/V). Dus geen kleinzerig gedoe over religie-kritiek. Een beetje opperwezen kan heus wel voor haar zelf zorgen en heeft het Wetboek van Strafrecht niet nodig.

De derde kernwaarde is de volstrekte gelijkwaardigheid voor vrouwen en seksuele minderheden. Hierover mag geen enkel misverstand bestaan. Het kan niet zo zijn dat uit naam van culturele of religieuze ‘autonomie in eigen kring’ vrouwen als tweederangsburgers worden behandeld. Dat geldt uiteraard ook voor seksuele minderheden. De logica is dwingend: wie pleit voor tolerantie voor zijn eigen meningen, moet aanvaarden dat tolerantie voor iedereen geldt. Ook voor seksuele minderheden die niet in het religieuze denkraam passen. Of zoals het Bijbelse woord al sprak: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doet dat ook de ander niet.’

Valkuil

Actuele discussies gaan vaak over de mate waarin iemand geïntegreerd is. Dat is een valkuil, omdat niemand kan ‘meten’ in hoeverre iemand geïntegreerd is. Maar het concept Leitkultur maakt het mogelijk deze valkuil te vermijden. Leitkultur heeft namelijk niets te maken met het waarderen van stamppot, Sauerkraut, Smørrebrød of welke folklore dan ook.

De recente rel rondom de Duitse voetballer Mesut Özil is een mooie illustratie van de verwarring in het Multi-Kulti-debat en de manier waarop Leitkultur misverstanden voorkomt. Özil ging op de foto met Erdogan. Hierop aangesproken gaf hij verschillende reacties. In eerste instantie verdedigde hij zich met het argument dat hij de president van het land van herkomst van zijn ouders ter wille wilde zijn. Later meende hij dat de boze reacties uitingen waren van racisme en islamofobie. Vervolgens voerde hij ook nog aan dat hij alleen meetelde als ‘volwaardige’ Duitser zolang hij succesvol was met het Duitse elftal. 

Alle valkuilen rondom integratie en multi-culturaliteit komen hier langs. Het lijkt ingewikkeld, maar het kan heel simpel zijn. Iedereen die de principes van de Leitkultur serieus neemt, gaat niet op de foto met een dictator met bloed aan zijn handen. Zo makkelijk kan het zijn. 

Willem Melching is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.