Opinie op Zondag Willem Melching

Opinie op Zondag: Het klimaatalarmisme is doorgeslagen doemdenken

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club auteurs. Vandaag historicus Willem Melching.

Scholieren protesteren in Den Haag voor een actiever klimaatbeleid, 7 februari 2019. Beeld Els Zweerink

Doemdenken is in de mode. Geen wonder want van ondergang en rampen gaat een duistere fascinatie uit. Kinderen luisteren het liefst naar sprookjes die bijna slecht aflopen. Blijkbaar zit de hang naar de ondergang diep in de mens. Hel en verdoemenis zijn niet voor niets de drijfveren van christendom en islam. Alleen door goed je best te doen kun je een gang naar de hel nog voorkomen.

Tal van politieke denkers, intellectuelen en columnisten putten zich uit in doemdenken. Zij dissen griezelverhalen voor kinderen én volwassenen op. De ondergang van kapitalisme en democratie zijn aanstaande, klimaatprofeten voorspellen zelfs de ondergang van de hele wereld of tenminste van de wat lager gelegen delen daarvan.

Zwart spiegelbeeld van optimisme

In zijn laatste boek analyseert historicus Ronald Havenaar met koele blik en in heldere bewoordingen het doemdenken. De moderne onheilsprofeten borduren voort op patronen ontworpen door cultuurcritici zoals Nietzsche, Spengler, Huizinga en Ortega y Gasset. De charme van deze denkers en hun moderne nazaten schuilt in het feit dat zij claimen het verleden te begrijpen en dat zij op basis daarvan de toekomst kunnen voorspellen. Daarmee zijn de doemdenkers in zekere zin het zwarte spiegelbeeld van optimistische ideologieën zoals het marxisme, fascisme en nationaal-socialisme. Maar waar deze totalitaire religies nog een stralende toekomst voorspelden, zo zijn de doemdenkers er heilig van overtuigd dat we allemaal naar de bliksem zullen gaan.

De veel gemaakte vergelijking met de jaren dertig wijst Havenaar terecht van de hand. Onze economische problemen zijn lang niet zo ernstig als die in de jaren dertig toen grote delen van de bevolking bijkans aan de bedelstaf waren gebracht. Ook is de dreiging van het populisme niet te vergelijken met de totalitaire verleiding van communisme en nationaalsocialisme. Sterker nog: populisten zetten problemen op de agenda die de middenpartijen liever onder het vloerkleed veegden.

Politieke midden weggevaagd

In het laatste en langste hoofdstuk probeert Havenaar de onheilsprofetieën te relativeren. Kern van zijn betoog is dat de doemdenkers weliswaar realisten zijn die serieuze problemen signaleren, maar geen oog hebben voor de veerkracht van de democratische samenleving. Havenaar benadrukt dat Europa en de Verenigde Staten sterker zijn dan de doemdenkers ons willen laten geloven. De ‘open samenleving’ maakt ons kwetsbaar, maar laat ook ruimte voor serieuze discussie. Daardoor zijn wij tot zelfcorrectie in staat en zullen tal van voorspellingen van de doemdenkers niet uitkomen.

Havenaar geeft niet alleen een treffende analyse van het doemdenken, maar schetst ook een panorama van de moderne politieke agenda. Wat mij betreft had hij op twee punten dieper mogen ingaan: de toestand van de democratie en de klimaatdiscussie. Hij constateert dat de democratie nog springlevend is op grond van de hoge opkomst bij verkiezingen. Op deze optimistische conclusie valt mijns inziens wel wat af te dingen. De opkomst is inderdaad hoog, maar hoe hoger de opkomst des te beter de resultaten van de populisten. Bovendien heeft Europa een structureel probleem: het politieke midden is in vergelijking met de jaren tachtig weggevaagd. Het is vervangen door populisten van links en rechts, mallotige lifestyle partijen voor dierenvrienden, religieuze en etnische fanaten en mopperende bejaarden. In Nederland gaat een derde van de stemmen naar partijen die eigenlijk niet in een regering willen of kunnen zitten. Deze uitholling van het midden en de moeizame coalitievorming die daar in tal van landen het gevolg van is, had wat meer aandacht mogen krijgen.

Schijnbare onfeilbaarheid

Havenaar had best wat dieper in mogen gaan op de klimaatdiscussie. Juist omdat het zo’n treffend voorbeeld is van doorgeslagen doemdenken. Volgens mij kan het klimaatalarmisme het karakter aannemen van een totalitaire ideologie. Immers, net als het marxisme heeft het klimaatalarmisme een wetenschappelijke pretentie. Maar hier schuilt juist het gevaar: ideologieën die zich beroepen op ‘wetenschappelijkheid’ wanen zich onfeilbaar. Op grond van deze onfeilbaarheid nemen ze het vervolgens niet zo nauw met de democratische spelregels en de feiten. Immers de mensheid moet worden gered en wel vlug een beetje. In Nederland moeten we daarom van het gas af, maar in Duitsland juist weer aan het gas. Logica en Europese coördinatie zijn weer eens ver te zoeken.

Uit naam van de ‘klimaatdoelen’ verschuilt de politiek zich achter anonieme en niet gekozen instituties zoals de VN en ‘klimaattafels’. Alle reden dus om de klimaatprofeten, veelal uitgerangeerde en enigszins mislukte politici, goed in de gaten te houden. Want de kinderen trekken achter hun aan, als waren ze de rattenvanger van Hamelen en spijbelen zelfs van school.

De cultuurpessimisten beklagen zich van oudsher over de ‘infantilisering’ van de samenleving. Op dat punt worden ze op hun wenken bediend. Want nu de Maria-verschijningen te Lourdes schaars zijn, worden we getrakteerd op wonderdoenende maagden uit het Hoge Noorden. Ach, waar moet dat toch heen? Het einde der tijden is nabij!

Willem Melching is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.