Opinie op Zondag Dirk-Jan van Baar

Opinie op Zondag: Het kan wel wat minder met die nationale soevereiniteit

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Later vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi. Nu is het de beurt aan historicus Dirk-Jan van Baar.

Iemand draagt een ‘Remain’-badge in Londen, juli 2019. Beeld Getty Images

De wereldpolitiek kent geen complexer begrip dan nationale soevereiniteit. Misschien verklaart dat waarom demagogen er zo makkelijk mee aan de haal gaan. Alles wat moeilijk is, wordt versimpeld en tot karikatuur gemaakt. ‘America first’ suggereert een terugkeer naar een beschermde wereld waarin de belangen van het eigen volk weer centraal staan. ‘Taking back control’ is de slogan van de brexiteers die de verloren Britse soevereiniteit uit de klauwen van anonieme bureaucraten in Brussel willen terugpakken. In naam van de democratie, die overstemd wordt door internationale elites en verkwanseld is door ‘verraders’ in eigen land. Dit refrein klinkt overal, ook in Rusland, China en Turkije, moderne republieken die erfgenaam zijn van historische rijken die zich door het Westen vernederd voelen. Zo gezien is er geen universeler gevoel dan een nationale ziel die door de buitenwereld is geknecht en moet worden bevrijd.

Maar kijk hoe paradoxaal dit is. Amerika en Engeland zijn oude democratieën, gewend aan een leidende positie in de wereld. Rusland en Turkije hebben met Poetin en Erdogan autoritaire leiders, maar zijn nu democratischer dan in de Sovjettijd en onder Atatürk. China is een Volksrepubliek die economisch en technologisch in opkomst is. Veertig jaar geleden gingen ze nog op de fiets, nu zijn ze koploper CO2-uitstoot. Over Japan, dat in de jaren tachtig nog de toekomst leek te hebben, heeft niemand het meer. Over Iran des te meer, hoewel daar in 1979 een islamitische revolutie plaatsvond die het land geestelijk naar de Middeleeuwen heeft teruggezet. Ondertussen knutselen ze daar aan atoombommen, net als in Noord-Korea, het meest geïsoleerde land ter wereld. En dan is er Israël, dat zich van niemand iets aantrekt als de eigen veiligheid in het geding is.

Complotten

Voor al deze landen lijkt hun nationale soevereiniteit het belangrijkste dat er is. Of ze daarmee ook meer greep hebben op de wereld om hen heen staat nog te bezien. De Amerikaanse wereldmacht kon 9/11 niet voorkomen, de Brexit verlamt de Britse politiek, Poetin en Erdogan ontwaren overal buitenlandse complotten, de communistische partijleiding in Beijing is panisch over opstandige Oeigoeren, voert de druk op Hongkong op en houdt stug vast aan Taiwan als onvervreemdbaar deel van China. Het sjiitische Iraanse regime staat met de rug tegen de muur en bedreigt tegelijk zijn soennitische buren. De Noord-Koreaanse leider Kim Jung-un hongert zijn eigen volk uit. Dan maakt Japan, dat na 1945 van atoomwapens afzag, maar voor zijn energievoorziening kerncentrales bouwde in aardbevingsgevoelige gebieden, een soevereine indruk. Soeverein in de zin van kalm en beheerst, al weten we niet wat er onder de nationale Japanse oppervlakte schuilt.

Alleen in Europa, waar het nationalisme is uitgevonden, bestaat een ontspannen houding tegenover het begrip soevereiniteit. Binnen de EU zijn nationale staten onderdeel van een groter geheel en wordt gestreefd naar een ‘ever closer union’, al kan niemand aangeven tot hoever dat proces reikt. Ondertussen zijn de lidstaten nog wel soeverein, in die zin dat zij uit vrije wil dit verbond zijn aangegaan en het besef uitdragen dat zij samen sterker staan dan alleen. De buitenwereld ziet dat als zwak en wereldvreemd. In Amerika is de stemming dat Europa eindelijk eens op eigen benen moet gaan staan. In Israël, een product van Europese bodem, wordt meewarig gesproken over de EU, die zijn eigen grenzen niet kan verdedigen en waar het machtigste land, Duitsland, in 2015 niet eens greep had over wie er binnenkwam en wie niet. Nee, dan de Joodse staat, die verdedigt zichzelf en bouwt muren tegen zelfmoordcommando’s.

Nationale hartstochten

Maar voor Europa zou dat na de val van de Berlijnse Muur een stap terug zijn. Met de eenwording in 1990 herwon Duitsland zijn soevereiniteit, na vijfenveertig jaar internationale curatele. Vanuit de wereld van nu gezien wordt de historische stap van Helmut Kohl en François Mitterrand, die zich anders dan Margaret Thatcher snel bij de eenwording neerlegde, nog gedurfder. Via de vorming van de euro koppelden zij het lot van hun beider landen aan elkaar. Duitsland en Frankrijk zijn uit hun nationale schaduw gestapt, bedreigen elkaar niet meer (dat gebeurde tijdens de Koude Oorlog via in de DDR gestationeerde Russen en Franse kernwapens nog wel), en hebben in Europa geen vijanden meer. Daarmee zorgen ze voor meer veiligheid en meer bewegingsruimte (vrijheid!) voor hun eigen burgers en die van de rest van Europa dan wanneer ze angstvallig aan hun nationale soevereiniteit waren blijven vasthouden. Waarom dan die somberheid over ‘het machteloze Europa’? De EU heeft nationalistische hartstochten zo goed als monddood gemaakt, al piepen zij hier en daar nog in de marge, een krachtdaad van formaat. Vergelijk dat met de rest van de wereld. Ben ik even blij dat ik hier geboren ben en mij niet meer over nationale zelfstandigheid hoef druk te maken.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden