Opinie op zondag Thomas von der Dunk

Opinie op Zondag: Groei en leefbaarheid zijn niet te combineren

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een club van acht auteurs. Later vandaag journalist Arnout Brouwers, nu cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.

Schiphol. Beeld ANP

Nederland is een overvol land. En nee, dat komt niet allereerst door massale immigratie uit de Méditerranée: die is slechts goed voor één van de huidige zeventien miljoen. Het komt allereerst door massale procreatie, die binnen Europa onovertroffen is en in twee eeuwen voor een verachtvoudiging heeft gezorgd van het aantal inwoners - het Koninkrijk begon in 1813 met twee miljoen.

Het aantal Belgen - toen drie miljoen - is in dezelfde tijd slechts iets meer dan verdrievoudigd; het aantal Fransen, ondanks hun erotische faam, zelfs maar net verdubbeld. Alleen de Britten, die volgens een oud bon mot niet met een maîtresse, maar met een kruik naar bed gaan, komen met een ruime verzesvoudiging sinds Napoleons dagen nog enigszins bij ons in de buurt.

Explosieve groei

Die explosieve groei valt niet los te zien van groot religieus enthousiasme en een langdurige, genadeloze demografische confessionele concurrentiestrijd. Dat leverde ons 'het heilige gezin' op, om de titel (in de papieren krant) van de column van Toine Heijmans van 11 april te lenen, dat in zwaar gelovige kring nog steeds sterk als 'een groot gezin' wordt ingevuld. Gaat heen en vermenigvuldigt U!, zo heet het immers al op de eerste pagina van Genesis.

Een door Heijmans bezochte gereformeerde emeritus predikant gaat prat op zijn negen kinderen en negenendertig kleinkinderen: 'Dat is zo'n zegen.' Ik moest echter denken aan de spontane reactie van een klant van de groenteboer in ons dorp veertig jaar geleden, toen die opgetogen meedeelde dat het dertiende of veertiende eigen kind op komst was: schandalig!

Uit deze overbevolking vloeien veel van onze binnenlandse problemen voort, zoals een permanent ruimtegebrek. Mede door de gestegen welvaart is ook het ruimtebeslag per persoon enorm toegenomen. Het aantal mensen per woning daalt nog steeds gestaag. Is het buiten steeds voller, binnenshuis wordt het steeds leger. Amsterdam bijvoorbeeld telt nu amper meer inwoners dan aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog - alleen hield de stad toen wel op bij het Amstelstation en station Sloterdijk.

Als gevolg van onze eenzijdig op groei gerichte economie keert dat gevecht om de ruimte steeds weer terug. Dat begint al met Schiphol, dat zich tot een staat binnen de staat heeft ontwikkeld, waarvoor normale wetten niet gelden: steeds worden eerder afgesproken grenswaarden geschonden, want de heilige groei gaat voor. Amper is de uitbouw van Lelystad Airport uitgesteld, of de werkgeverslobby, die - zoals al bij de afschaffing van de dividendbelasting bleek - Nederland volledig in haar tirannieke houdgreep heeft, begint weer te zeuren: dan moet het aantal vliegbewegingen op Schiphol 'dus' omhoog.

Leugenfabriek

En reken maar dat Schiphol zijn zin krijgt, want dat krijgt altijd zijn zin. Bas Heijne memoreerde 7 april in zijn NRC-column een eerdere plechtige belofte dat mèt de groei door stillere vliegtuigen de geluidsoverlast zou afnemen - uit 1971. De leugenfabriek van de luchtvaart staat niet los van de heilig verklaarde markt, waarbij onze nationale geluidsterreurorganisatie niet alleen de Nederlandse consument wil bedienen, maar de hele wereld via Ons Hoofddorp naar haar eigenlijke bestemming wil laten vliegen.

Een andere grote leugenfabriek is nu eindelijk na decennia wèl ter ziele, maar er was een reeks van zware aardbevingen voor nodig om haar in te laten storten: de NAM. Ook aan haar leugens ligt in feite een conflict om de schaarse ruimte ten grondslag. Zoals bij Schiphol de omwonenden in de weg zaten om een groei te realiseren die in Lapland alleen onrust onder rendieren zou veroorzaken, zo zou ook gaswinning op een dunbevolkte prairie amper voor overlast zorgen. Woonden die Groningers maar niet waar zij woonden!

Dat was ook de kern van de verzuchting die Heleen Mees op 14 september 2015 in de Volkskrant slaakte, met de boodschap: doe daar wat aan. Onder de indruk van de krachtdadige aanpak van China, waar de totalitaire staat in het kader van een lucratieve urbanisatiepolitiek massale volksverhuizingen kan afdwingen, bepleitte zij dit ook voor de drie noordelijke provincies.

Zonder extra overheidssteun zouden die toch maar wegkwijnen, en 'in plaats van pappen en nathouden, kan van de nood beter een deugd worden gemaakt. De overheid zou de bewoners in het noorden moeten verleiden om naar een van de grote steden te verhuizen, net als in China gebeurt. De winning van gas kan weer ter hand worden genomen zonder dat men hoeft te vrezen voor mensenlevens en ingestorte panden.'

In Mees' argumentatie klonk het wereldbeeld van de ontwortelde kosmopoliet mee die te lang in de Verenigde Staten heeft geleefd, en voor wie het typisch Europese besef van Heimat - dat ons van de Amerikanen onderscheidt - niet telt. De acceptatie van rotten towns, zodra die economisch niet meer rendabel zijn of de bewoners zelf economisch in de weg zitten: het is in de Europese context, waar veel Groningers Assen al bijna buitenland vinden, ondenkbaar. En hetzelfde geldt voor de omwonenden van Schiphol: die blijven ook. Dat betekent alleen wel dat men moet ophouden te doen alsof wat niet te combineren valt toch combineerbaar is: meer groei én meer leefbaarheid.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden