Opinie

Opinie op zondag - Geerten Waling: 'We moeten ons zorgen maken over het debat'

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert de elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Na schrijver Sarah Sluimer vanochtend, is nu historicus Geerten Waling aan de beurt.

Yoeri Albrecht, directeur van debatcentrum De Balie in Amsterdam. Beeld anp

Trump is Hitler. We leven in de jaren dertig. Het fascisme is terug. Zo ongeveer klinkt al maandenlang de blinde paniek waarin de meest gerenommeerde journalisten en wetenschappers over elkaar heen buitelen. De hyperbool is van stijlfiguur verworden tot gemeenplaats. Desinteresse in argumenten van de ander kenmerkt de polarisatie. We moeten ons dan ook vooral zorgen maken over het debat zelf. Zowel het publieke en het politieke debat als ook het academische debat zijn verstard. Het ontbreekt aan een beheerste, zelfbewuste elite die feiten van fictie en ratio van emotie kan onderscheiden.

Het publieke debat is een loopgravenoorlog. Het postmodernisme, de structurele ondermijning van het idee van een objectieve waarheid, heeft een nuttige rol gespeeld om hardnekkige dogma's te ontmantelen, maar is nu decadent geworden en heeft de gemeenschappelijkheid onder het debat weggeslagen. Om het publieke debat te laten werken, moeten we een minimale consensus bereiken over de spelregels. Bijvoorbeeld dat bepaalde feiten uit empirisch onderzoek als 'waar' moeten worden verondersteld, dat rationele argumenten serieus dienen te worden afgewogen en dat niet elke uitspraak van de tegenstander letterlijk moet worden genomen. Het is ronduit schadelijk dat professionele journalisten, de bemiddelaars van het publieke debat, zich verliezen in hetzes en verdachtmakingen.

Dit was onlangs het geval na een debat in de Balie over oorzaken en oplossingen van het islamitisch terrorisme, dat ik mocht modereren. Door tendentieuze berichtgeving op VARA-weblog Joop.nl, klakkeloos nagepraat door enkele serieuze media, is een leugenachtig beeld ontstaan. Er werd 'openlijk gedebatteerd over de deportatie van honderdduizenden moslims', framede een journalist van De Correspondent. Yoeri Albrecht, directeur van De Balie, verdedigde zich dapper en noemde de valse berichtgeving van Joop.nl 'willens en wetens het debat onmogelijk maken'. Een gezond debat biedt ook ruimte aan abjecte meningen. Helaas is het publieke debat niet dik bezaaid met het type-Albrecht. Media en debatpodia buigen doorgaans haastig voor morele ophef, de goede naam mag niet worden bezoedeld. En al kloppen de verwijten misschien niet, iedereen wil toch aan de goede kant van de geschiedenis staan? Iedereen wil een Stefan Zweig of Gerrit van der Veen zijn. Vanuit het naoorlogse verzet hoef je intussen geen argumenten meer aan te dragen voor je standpunten. Moralistische vingers en gekwetste stampvoeten helpen het debat over prangende maatschappelijke kwesties effectief om zeep. Enter Wilders.

Totale gehoorzaamheid

Ook het politieke debat kan, tegen alle polarisatie in, wel wat realiteitszin gebruiken. Achter de brede rug van de leider hebben de verkiezingskandidaten hun eigen standpunten, hun originele invalshoeken en scherpe argumenten alweer ingeslikt. De partijdiscipline vereist totale gehoorzaamheid, nu in de campagne en straks in de Tweede Kamer. Anders is je kans op herverkiezing of op een lucratieve baan in het openbaar bestuur snel verkeken. De partijdemocratie kweekt grijze muizen, zeker na de verkiezingen, als volksvertegenwoordigers die hun vrije mandaat bóven de partijbelangen stellen tot tweederangs Kamerleden worden gereduceerd.

De Tweede Kamer heeft onlangs namelijk besloten om deze 'zetelrovers' in de toekomst af te straffen door hen geen fractiebudget en weinig spreektijd toe te kennen. De partijleiding dien je te gehoorzamen - het is het grootste dogma op het Binnenhof.

Tot overmaat van ramp is zelfs het academische debat geen open en eerlijk speelveld van ideeën. Vooral in de sociale en geesteswetenschappen zijn er - alle diversiteitscommissies en diversity officers ten spijt - nauwelijks fundamentele verschillen van inzicht. VVD-Kamerleden Duisenberg en Straus hebben afgelopen week een succesje geboekt: met hun motie roept de Tweede Kamer de regering op om te onderzoeken hoe sterk de Nederlandse wetenschap leidt aan 'zelfcensuur' en aan de dominantie van bepaalde morele of politieke opvattingen. Niet dankzij D66, GroenLinks en PvdA overigens - zij presteerden het om tegen de motie te stemmen en de ogen te sluiten voor dit grote probleem, dat is gesignaleerd in Amerika, maar ook in Nederland. Weinig verwonderlijk is dan ook de onwil van de PvdA-minister om deze diversiteit te beschermen.

Poortwachter

Als de volgende regering dit probleem wel serieus neemt, zou zij eens kritisch kunnen kijken naar de rol van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) die een groot deel van het universitair onderzoek subsidieert. Komen originele, tegendraadse voorstellen wel in aanmerking voor subsidie, als de goegemeente de poortwachter is?

Hetzelfde geldt voor de peer reviewed journals die in de wetenschap zo hoog aangeschreven staan: het systeem stimuleert conformisme. Een andere factor is het korte termijncontract van junior onderzoekers. Terecht vrezen zij voor hun carrière als zij al te openlijk afwijken van de communis opinio in hun vakgebied. Er is onder hoger opgeleiden sowieso al een sterke neiging tot conformisme, betoogde columnist Syp Wynia.

De democratie kent geen vaste moraal, geen vaste heerser en geen vaste waarheid. Zij is een voortdurende discussie tussen burgers in het publieke debat, tussen hun volksvertegenwoordigers in het parlement en tussen wetenschappers in de academie. Die discussie vereist een ruime, bij wet geregelde vrijheid van meningsuiting, maar ook een erkenning van de democratische spelregels door alle spelers. Daaronder valt het recht om andere opvattingen te koesteren, evenals de plicht om daar goede argumenten voor aan te dragen. De maatschappelijke, politieke en academische elites zouden hierin het goede voorbeeld moeten geven. We blijven hopen.

Geerten Waling is historicus en publicist. Op 16 februari verschijnt zijn nieuwe boek Zetelroof. Fractiediscipline en afsplitsing in de Tweede Kamer, 1917-2017 (Nijmegen: Vantilt).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.