Opinie

Opinie op Zondag - Geerten Waling: De slag om de democratie is nog niet beslecht

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag een bijdrage van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag classica Rosa van Gool. Nu is het de beurt aan historicus Geerten Waling.

Boris van der Ham. Beeld anp

2017 was het jaar van de slag om de democratie. De verkiezing van Trump en de Britse middelvinger tegen de EU hadden rond nieuwjaar geleid tot verbitterde conclusies over 2016 en tot magere hoop voor 2017. Dat zou bovendien een belangrijk verkiezingsjaar worden. De hoge scores van Marine Le Pen in de Franse peilingen en het potentieel van AfD in Duitsland hielden de internationale pers bezig, maar natuurlijk ook die ene vraag, die wel honderd buitenlandse journalisten naar Den Haag trok: wint de PVV hier de verkiezingen?

Een irrelevante vraag, want Nederland is een land van minderheden. Dat zijn we altijd geweest en daar komt voorlopig geen verandering in. Geen partij zal 76 zetels halen - en zelfs dan kan zij zonder Eerste Kamer geen wereldschokkende wetgeving doorvoeren. Wie precies de grootste is, veel maakt het niet uit. Die buitenlandse journalisten wisten dan ook niet hoe gauw ze weer het vliegtuig moesten pakken toen de verkiezingsuitslag ongrijpbaar en weinig spannend bleek.

Voor Nederlanders lag dat toch anders. Politiek viel er in 2017 veel te winnen en te verliezen, maar de strijd ging ook over het systeem zelf: over de democratie - en van wie die democratie is. Juist door de schofferend lange kabinetsformatie konden we een half jaar kauwen op dat soort vragen. Nieuwe Tweede Kamerleden snuffelden rustig aan hun zetel, ze stonden toch buitenspel, en bezonnen zich op hun vrije mandaat dat zo kan schuren met het partijbelang. Fun fact: dit jaar hebben dertig Kamerleden - lijsttrekkers niet eens meegerekend - op eigen naam de kiesdeler (een kwart zetel) behaald, tegenover zestien in de vorige Tweede Kamer. Als die populaire politici zich nu ook eens rekenschap zouden geven van hun eigen achterban, dan staat dit kabinet nog parlementair vuurwerk te wachten.

Verlossend weerwoord

Werden we in 2016 nog gek gemaakt met doembeelden over het verval van de democratie, begin 2017 kwam politicoloog Tom van der Meer met een verlossend weerwoord in boekvorm: Niet de kiezer is gek. Strekking: er zijn allerlei politieke crises, maar het vertrouwen in de democratie is torenhoog en de participatie van burgers neemt toe, dus de democratie zelf, zeker in Nederland, is kerngezond. Kiezers zijn gaan doen wat ze al veel eerder hadden moeten doen: echt kiezen. Een hoopvol en tegelijk nuchter verhaal, dat werd bekroond met de Prinsjesboekenprijs voor het beste politieke boek van 2017.

Van der Meer is lid van de Staatscommissie Parlementair Stelsel, die in oktober een analyse publiceerde van de grootste problemen in de huidige representatieve democratie. Eén van de 'zwaktes' in dat stelsel is volgens de commissie dat een parlement, door partijbelangen en coalitievorming, besluiten kan nemen die wel op een meerderheid van zetels kunnen rekenen, maar niet op een meerderheid onder de bevolking. Als 'veiligheidsklep' voor dat probleem zou een corrigerend referendum nuttig zijn.

Politieke tweet

Maar wat besloot het langverwachte kabinet-Rutte III, lijnrecht - o ironie - tegen de wens van de meerderheid van de bevolking in? Om het bindend referendum voortijdig af te schieten (reeds gebeurd) en zelfs het bestaande, raadgevende referendum af te schaffen. Dat schoot Boris van der Ham in het verkeerde keelgat. De D66-prominent twitterde over zijn partijgenoten in de coalitie: 'Een democratisch instrument van burgers afschaffen, zonder maar het begin van een visie te hebben op een alternatief, getuigt van een droevig leeg leiderschap.'

Ik weet niet of er ook een prijs is voor politieke tweet van het jaar, maar Van der Ham zou 'm verdienen. Intussen sleepten vooral Amnesty International en GeenStijl nog een laatste referendumpje weg voor de poorten van de hel: het Sleepwetreferendum. Dat zal op 21 maart worden gehouden tijdens de gemeenteraadsverkiezingen, dus de opkomst is alvast verzekerd. Ook die verkiezingen zelf worden spannend, er staat veel op het spel en de landelijke partijen verliezen hun greep op de gemeentepolitiek. De slag om de democratie is bepaald nog niet beslecht en wordt vervolgd in 2018.

Geerten Waling is historicus, onderzoeker aan de Universiteit Leiden en auteur van o.a. Zetelroof (Nijmegen: Vantilt 2017). Samen met Wim Voermans publiceert hij begin 2018 het boek Gemeente in de genen. Tradities en toekomst van de lokale democratie in Nederland (Amsterdam: Prometheus).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.