Opinie op Zondag

Opinie op Zondag: En weer wint de methode-Merkel

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Later vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi. Nu is het de beurt aan historicus Dirk-Jan van Baar.

Angela Merkel krijgt bloemen op haar 65-ste verjaardag, vorige week. Beeld REUTERS

Dan ga je een keer stemmen bij de Europese verkiezingen en dan doet de partij van jouw keuze meteen het verkeerde. Misschien had de afgeschoten Spitzenkandidat Frans Timmermans meer kunnen doen om zijn eigen PvdA te overreden dan dat ene tweetje waarin hij zijn vertrouwen in Ursula von der Leyen uitsprak. Maar de sociaaldemocraten stemden tegen Ursula en mogen blij zijn dat zij met de hakken over de sloot door het Europees Parlement is goedgekeurd als voorzitter van de Europese Commissie. 

Bij een negatieve uitslag was er een wekenlang pandemonium uitgebroken en hadden alle partijen zich belachelijk gemaakt. Met Von der Leyen aan het hoofd krijgt Europa een serieus gezicht, wat in deze tijden van Brexit en Boris Johnson als de waarschijnlijk nieuwe Britse premier een opluchting is. Daarbij is zij ook nog vrouw, de eerste in Brussel.

Tegelijk is de keuze voor Von der Leyen ook een overwinning voor de ‘methode-Merkel’. Angela Merkel heeft in haar lange carrière een grote hoeveelheid mannelijke scalpen veroverd. Dat begon al bij haar opmars binnen de CDU, toen zij haar leermeester Helmut Kohl de wacht aanzegde en een aantal christendemocratische kroonprinsen hun tanden op ‘das Mädchen’ stukbeten. In 2005 dacht het politieke dier Gerhard Schröder haar te kunnen afbluffen, toen de SPD bij de door hemzelf uitgeschreven Bondsdagverkiezingen minder had verloren dan verwacht. Meneer deed alsof hij een enorme overwinning had behaald. 

Telkens hield Merkel het hoofd koel, zoals ze zich op het internationale toneel evenmin liet intimideren door macho’s als Poetin en Trump. De grootste clown, Silvio Berlusconi, die haar voor de bühne had geprobeerd te kleineren, tikte zij persoonlijk af. Voor kolder moet je niet bij Angela zijn, zij calculeert beter dan haar mannelijke tegenspelers.

Anti-Duitse sentimenten

Zo is het nu weer. Met Von der Leyen werd niet alleen een landgenote voorzitter van de Europese Commissie, maar ook een partijgenote. Dat had van Merkel niet gehoeven, want volgens haar krijgt Duitsland ook zonder landgenoten op topposities zijn zin. Daar is Jens Weidmann, president van de Bundesbank die graag opvolger van Mario Draghi was geworden, het niet mee eens. Maar Merkel begrijpt dat Duitsland vanwege oude anti-Duitse sentimenten (zie Griekenland en Groot-Brittannië) alleen samen met andere landen invloed kan uitoefenen en nooit tegen hen. 

Toch konden we in de Volkskrant lezen dat haar macht tanende is en dat zij bij de Europese banencarrousel de regie had verloren. Diplomaten spraken van een ongekende vernedering dat Merkel zich bij de voordracht van Von der Leyen als enige Europese regeringsleider van stemming had moeten onthouden. Volgens Hans Wansink was op haar reputatie als sterk leider toch al het nodige aan te merken en is de enige erfenis van de overschatte bondskanselier de opkomst van de AfD. Dus niks wir schaffen das! 

Zulke hoon mist het grotere beeld. Dat Merkel Von der Leyen niet steunde, deed ze om de SPD, met wie ze in Berlijn regeert, niet voor het hoofd te stoten. Dat zij instemde met de voordracht van Timmermans, was ook een tegemoetkoming aan het Europees Parlement en de Spitzenkandidaten. Daarentegen spande Merkel zich niet erg in voor de eigen kandidaat Manfred Weber, een CSU-man. 

Sinds Horst Seehofer nogal opportunistisch Merkels vluchtelingenpolitiek bekritiseert om de AfD klein te houden, betaalt de Beierse zusterpartij de grootste prijs. De blokkade van Timmermans, die op voorspelbare bezwaren stuitte van de Europese christendemocraten en de Oost-Europese leiders, is uitgelegd als nederlaag voor Merkel. Dat gold dan evenzeer voor Emmanuel Macron, die van een echec sprak. Maar was dit scenario niet voorgeprogrammeerd? De Franse president kwam meteen met mevrouw Von der Leyen op de proppen en haalde in één moeite door de benoeming van de formidabele Christine Lagarde als ECB-president binnen. Macron wordt nu als ‘nieuwe Macher’ in Europa gevierd. Tegelijk repareerde Merkel als onzichtbare hand op de achtergrond de haperende Frans-Duitse motor en zette zij in eigen land de kritische Bundesbank buitenspel.

Kop van jut

Zoals vaker diende Nederland in dit Europese rollenspel als kop van jut. Maar let op de stille revolutie die Angela Merkel heeft doorgevoerd. Het ‘systeem-Kohl’, waarmee zij in 2000 brak, was gebaseerd op het onderhouden van sentimentele Männerfreundschaften, waarvan ook ‘onze Frans’ gezien zijn omhelzingen met Jean-Claude Juncker en Martin Schulz niet vies was. Het gaf Europa een klef aanzien. 

Geef mij maar de rationele ‘methode-Merkel’, die van alle partijen verlangt over de eigen schaduw heen te springen, niet toevallig ook de kern van de Europese Idee. Jammer dat onze PvdA in Straatsburg daartoe niet in staat was en aan het misplaatste eigen gelijk bleef vasthouden. Als prille Europese kiezer, die de opmars van kleingeestig nationalisme graag wil stoppen, voel ik me daardoor toch behoorlijk bedrogen.

Dirk-Jan van Baar is historicus

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden