Opinie op Zondag Thomas von der Dunk

Opinie op Zondag: Eens is Hongkong weer volledig Chinees

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club auteurs. Later vandaag Arnout Brouwers, nu eerst cultuurhistoricus Thomas von der Dunk die vreest dat Hongkong het onderspit zal delven tegen China.

Studenten van de geneeskundefactulteit van de Universiteit van Hong Kong protesteren tegen politiegeweld tegen demonstranten, 5 september 2019. Hun rechteroog is bedekt uit solidariteit met een vrouw die gewond raakte tijdens botsingen met de politie. Beeld EPA

Ihr Völker der Welt, ihr Völker in Amerika, in England, in Frankreich, in Italien! Schaut auf diese Stadt’. Aldus de dramatische oproep van de burgemeester van West‑Berlijn, Ernst Reuter, op 9 september 1948, pal voor de Rijksdag, nadat de Sovjet‑Unie de westerse enclave binnen de Russische bezettingszone met een eind juni begonnen totale blokkade op de knieën poogde te dwingen. ‘Erkennt’, zo vervolgde Reuter zijn appèl aan de vrije wereld, ‘dass ihr diese Stadt und dieses Volk nicht preisgeben dürft ...und nicht preisgeben könnt!’.

Bijna een jaar zouden de Amerikanen en de Britten via een luchtbrug meer dan twee miljoen Berlijners in hun eerste levensmiddelen voorzien. Toen schortte Moskou zijn blokkade op.

Opnieuw zijn in deze weken de schijnwerpers wereldwijd gericht op een miljoenenstad, waarvan de inwoners voor hun vrijheid vechten. Ditmaal is niet Stalins Rusland de grote bedreiger, maar het – ondanks Xi’s vriendelijke glimlach – niet minder totalitaire China. Direct voor de poorten van Hongkong staat een leger gereed om in te grijpen, zodra men in Beijing meent dat het teveel uit de klauwen loopt, nu de intrekking van de omstreden uitleveringswet door de Chinese zetbazin Corrie Lam de gemoederen niet heeft bedaard. En ofschoon er – mede door gebrek aan duidelijke woordvoerders bij de vele honderdduizenden demonstranten – nog niet zo’n expliciete oproep aan Amerika, Engeland, Frankrijk en Italië is gedaan, bestaan er ginds toch wel enige onuitgesproken verwachtingen daaromtrent.

Lauwe reacties

De reacties in de westerse hoofdsteden zijn tot nu toe echter opvallend lauw. In Washington heeft Trump even de voortgang van de besprekingen in de handelsoorlog met China van Xi’s opstelling in het conflict rond Hongkong afhankelijk gemaakt, maar bij de totale wispelturigheid van de Amerikaanse president zal men daarvan in Beijing nog niet erg onder de indruk zijn. Bovendien heeft Trump mensenrechten al vaker aan financieel profijt ondergeschikt gemaakt – denk aan zijn omgang met de Saoedische kroonprins.

Om van Trumps amper heimelijke sympathie voor ‘krachtige leiders’ – Poetin, Bolsonaro, Duterte – die het met de persvrijheid en andere vrijheden niet zo nauw nemen, maar te zwijgen. De huidige bewoner van het Witte Huis weet zijn jaloezie jegens het gemak waarmee die in het Kremlin ongevoeglijke ‘nepmedia’ kon negeren, niet altijd even goed te verbergen.

En Londen, Parijs, Rome? De Britten moeten als ex‑kolonisator op eieren lopen – hoeveel Hongkongnezen zouden overigens inmiddels niet hun vertrek betreuren? – ofschoon zij anderzijds Beijing op de feitelijke schending van de overeenkomst van 1997 kunnen aanspreken, omdat de Chinezen aan het idee van ‘één land-twee systemen’ duidelijk steeds minder boodschap hebben. Maar Boris en de zijnen zijn dezer dagen te druk bezig om zich als lemmingen van de krijtrotsen bij Dover in het Kanaal te storten, om voor de rest van de wereld tijd vrij te kunnen maken.

Rome kampt net met zijn zoveelste verlammende regeringscrisis – alleen een nieuwe Mussolini, waarvoor Salvini zelf vast meent in de wieg gelegd te zijn, zou vermoedelijk aan die cyclus een einde kunnen maken – en Macrons aandacht gaat meer naar francofoon Afrika dan naar anglofoon Azië uit. Afgezien van naar Europa uiteraard, waar hij het besluitvormingsproces door structurele hervormingsmaatregelen hoopt te versnellen.

Derde Wereldoorlog

Erg van de grond komt dat laatste alleen niet, mede als gevolg van de nationaal‑populistische sentimenten die in de meeste Europese lidstaten welig tieren, en er mede toe bijdragen dat ook Den Haag onder Ruttes leiding steevast bij elke poging tot machtsoverdracht naar Brussel, die een krachtig Europees optreden naar buiten toe mogelijk zou moeten maken, de voet dwars zet.

Punt is natuurlijk dat Hongkong in het internationale krachtenspel vandaag een heel andere positie inneemt dan West‑Berlijn indertijd. Dat behoorde, als gevolg van de Europese deling tussen Amerika en Rusland na 1945, even vrijwel eenduidig tot het westerse kamp, als Hongkong nu, als gevolg van de overdracht van 1997, vrij eenduidig tot de Chinese invloedssfeer behoort.

Wat de afloop betreft, valt dan ook eerder te vrezen voor een herhaling van Hongarije 1956 dan voor die van Berlijn 1948. De dramatische oproepen uit Boedapest indertijd aan het Westen om steun te verlenen tegen de verpletterende Russische invasie haalden niets uit – de Derde Wereldoorlog wilde men er in Washington terecht niet voor beginnen.

Gevaarlijke inspiratiebron

Dat geldt ook in het geval van Hongkong, en daarom valt te vrezen dat de stad van zeven miljoen inwoners uiteindelijk tegen het land met een‑komma‑vier‑miljard toch het onderspit delft. Er is helaas weinig wat de buitenwereld daartegen kan doen, hoezeer de demonstranten ook onze morele steun verdienen (die ook inderdaad wel eens wat nadrukkelijker gegeven zou kunnen worden). Alleen de grote publicitaire schade die een bloedige herhaling op duizendvoudige schaal van Tiananmen 1989 aan China zou berokkenen, weerhoudt tot dusver de autoriteiten in Beijing ervan om in te grijpen. Maar voor hoe lang nog?

Voor Xi is het even onacceptabel dat er in Hongkong een goedwerkende democratie ontstaat, als dat voor Poetin m.b.t. Oekraïne geldt: vanwege de dreigende voorbeeldwerking ervan voor het eigen land, als gevaarlijke inspiratiebron voor de oppositie tegen het eigen regime.

Beijing kan Hongkong bovendien niet opgeven zonder enorm gezichtsverlies te lijden. Tegelijk heeft Xi, als dictator, de tijd. Hij hoeft niet over vier jaar verkiezingen te winnen, wat bij Trump voor zijn koers bijna allesbepalend is. Beijing denkt niet in jaren, maar in eeuwen. Eens is Hongkong weer volledig Chinees. De hamvraag is wat voor China dat dan zal zijn.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden