opinie op zondag belarus

Opinie op Zondag: Een onbekend brandpunt in de Navo-Rusland crisis

‘We staan aan de frontlinie. Als we deze jaren niet overleven, als we falen, betekent het dat we onderdeel van een andere staat zijn geworden.’ Een tekst van een Oakraïens politicus of een Litouwse soldaat? Nee, het citaat uit 2018 komt van de president van Belarus.

Mensen lopen voorbij het monument van Franzysk Skaryna, de eerste boekdrukker van Belarus, tijdens hevige mist in Minsk. Beeld Reuters

Houten hekken flitsen langs, voor tuintjes met geel geverfde houten huisjes, de bomen zijn al kaal, klaar voor de winter en de sneeuw. We zijn in Litouwen en spoeden ons naar een oefening van Navo-troepen, waar ik een verhaal over schrijf.

Maar die gele huisjes...

Aan de andere kant van de grens staan precies zulke gele huisjes. Huisjes die ik goed ken, net als veel van hun inwoners. En hun appelbomen. In Litouwen wordt me uitgelegd dat de mensen in de gele huisjes aan de andere kant van de grens nog een Sovjet-mentaliteit hebben. 

Belarus, niet Wit-Rusland

Dat hoor je vaak, in spanningsgebieden regeren wel vaker clichés over de ander. En ach, voor veel gepensioneerden in boerendorpjes zal het zeker opgaan. Daar zorgen beperkte talenkennis en afhankelijkheid van televisie wel voor. Maar het geldt niet voor alle ouderen, weet ik, ook niet in boerendorpen. En voor de rest van de bevolking al helemaal niet. Dit is immers de 21ste eeuw. De landsgrenzen waarbinnen we geboren worden sturen vaak ons lot, maar dankzij internet kan iedereen die er tijd voor heeft - veel armen hebben dat overigens niet - in beginsel dezelfde informatiepositie hebben. Ik wil maar zeggen: ze zijn daar niet gek.

We hebben het over Belarus. Niet Wit-Rusland, maar Belarus (voor de uitleg, zie dit artikel). Een bekoorlijk land van uitgestrekte bossen, glooiende velden en stille meren. Vijf keer groter dan Nederland, niet aan zee - maar ingeklemd tussen bondgenoot Rusland enerzijds, en Litouwen, Letland, Polen en Oekraïne anderzijds. Het wordt al sinds 1994 geregeerd door Aleksandr Loekasjenka, en onlangs werd er weer een parlement verkozen zonder ook maar één oppositielid. Op de dag dat dit stuk online verschijnt tekenen Rusland en Belarus misschien een akkoord over concrete stappen naar een verdergaande Unie tussen beide landen. Maar misschien ook niet - het eeuwige getouwtrek tussen Loekasjenka en Poetin maakt dat zulke dingen nooit zeker zijn tot ze zeker zijn.

Een politiek spel met steeds hogere inzet

Terwijl de oorlog in Oost-Oekraïne voortduurt, speelt zich tussen Rusland en Belarus al jaren een politiek spel af - met een steeds hogere inzet. Volgens sommigen, zoals de betogers die zaterdag in Minsk de straat op gingen, is de inzet Belarus zelf. De twee landen zijn bondgenoten. Ze spraken lang geleden af vergaand economisch te integreren. De economie drijft deels op Russische subsidies (middels de doorvoer en verwerking van goedkope Russische olie), die nu worden afgebouwd. Toen het plan van een Unie tussen beide landen werd gelanceerd, zag Loekasjenka zichzelf als toekomstig president ervan. Nu is het een van de opties voor Poetin om eventueel na 2024 de ultieme leider te blijven.

Kortom, Loekasjenka zit behoorlijk klem. Hij weigert al jaren de Russen een luchtmachtbasis te gunnen in zijn land, iets wat Rusland graag wil om tegenover het oprukken van de Navo tot de grenzen van Belarus te stellen. Hij heeft zelfs de unieke Belarusische taal en identiteit (her)ontdekt.

Bewegingsruimte

Loekasjenka wil overleven en zoekt bewegingsruimte. Hij heeft de Chinezen binnengelaten en is weer on speaking terms met de Europeanen en Amerikanen. Maar uiteindelijk lijkt Belarus weinig te kiezen te hebben. Het lot van het land is in niet geringe mate afhankelijk van de ontwikkelingen in de Russische politiek. Veel inwoners zien Rusland als vriend, maar hechten aan de onafhankelijkheid van hun land.

De Harvard-onderzoeker Vitali Shkliarov gelooft dat het land een belangrijke rol speelt in het dempen van spanningen tussen oost en west in de regio. Belarus onderhoudt goede relaties met Oekraïne, waarmee het een sterk akkoord inzake veiligheidssamenwerking heeft en ook bilaterale akkoorden inzake ‘vertrouwenwekkende en veiligheidsbevorderende maatregelen’ met Navo-lidstaten en buren Letland, Litouwen, en Polen. ‘Deze akkoorden, die lang werden weggewuifd als louter cosmetisch zijn hele praktische instrumenten gebleken na 2014.’

Dat nooit weer

In het Litouwse ministerie van Defensie hangen grote schilderijen aan de wand, van ontelbare veldslagen uit de afgelopen duizend jaar. In Litouwen zegt men: dit land is zo vaak van heerser gewisseld, dat nooit meer.

Belarus’ collectieve geheugen is vol van de ervaring van de Tweede Wereldoorlog. Het land verloor een kwart van zijn bevolking tijdens de Nazi-bezetting. Een kwart. In het enorme gedenkpark bij het Belarusische Khatyn (niet te verwarren met het Russische Katyn, waar duizenden Poolse officieren en andere Poolse gevangenen op last van Stalin zijn geëxecuteerd) is onder andere een ‘begraafplaats van dorpen’ met 186 grote stenen - elke steen staat voor een nooit weder opgebouwd dorp dat, met bevolking en al, is platgebrand. In Belarus zegt men: dat nooit weer.

Geografisch kussen

Schkliarov denkt dat Belarus in deze tijd van spanningen en wederzijds onbegrip kan dienen als ‘geografisch kussen tussen de Navo en Rusland, dat beide beschermt tegen miscalculatie’. Of is het een volgend front? Zeker is dat de bewoners van Belarus niet te benijden zijn om de precaire geografische positie van hun land. Weer dwingt de grote politiek (van andere landen) ze in een rol die ze zelf niet gezocht hebben en niet willen.

En wij in het Westen? Elke dag de mond vol over Europa, maar we weten nauwelijks dat dit land bestaat.

Arnout Brouwers is redacteur van de Volkskrant en oud-correspondent in Moskou. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden