Opinie op Zondag Esther van Fenema

Opinie op Zondag: Een brandend verlangen naar zorgzaamheid

Prikkelende opinies in het weekend: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club auteurs. Eerder vandaag classica Rosa van Gool, nu psychiater Esther van Fenema die betoogt dat ons nieuwe gemeenschappelijke verhaal om zorgzaamheid draait.

Actievoerders van Extincion Rebellion bij het Rijkmuseum. ‘Van opstandige aanhangers van klimaatbeweging Extinction Rebellion tot een oproep met #regelhet aan gezondheidsminister De Jonge: er is onvrede, we voelen ons bedreigd en zoeken erkenning.’ Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Afgelopen weken bood de wereld weer ruimhartig het toneel aan demonstraties, acties en protesten over zaken zoals klimaat, milieu, zorg of gewoon meer inspraak, zoals de gele hesjes graag willen. Van opstandige aanhangers van klimaatbeweging Extinction Rebellion, via boze boeren als het gaat om stikstofbeleid tot een oproep met #regelhet aan gezondheidsminister De Jonge om overmatige bureaucratie aan te pakken. Tijdens World Mental Health Day tekenden mensen een zwarte cirkel op hun hand om ervoor te zorgen dat hun psychisch lijden gezien zou worden via #ikbenopen.

Kortom, er is onvrede, we voelen ons bedreigd en zoeken erkenning. We willen dolgraag wat doen zodat we weer controle ervaren in plaats van die onverdraaglijke machteloosheid.

Elk nuchter denkend mens beseft dat de kans minimaal is dat de symboliek van het onbehagen tot concrete verandering leidt, maar toch zijn we er gevoelig voor.

Historicus Yuval Noah Harari is er duidelijk over als hij stelt dat bijna alles wat we doen en laten gebaseerd is op denkbeeldige verhalen. In zijn boek Homo Deus schetst hij de ontwikkeling van de jager-verzamelaarswereld waarin elk individu werd gedwongen om na te denken over concrete zaken als roofdieren en prooien, naar de huidige samenleving. Ons denken wordt vooral bepaald door abstracte ideeën zoals geld, wereldmachten en bedrijven. Volgens Harari is het geloof in een gemeenschappelijk verhaal de absolute basis voor alle grootschalige menselijke samenwerking. Maar hebben wij überhaupt nog wel een gemeenschappelijk verhaal en zo ja, kennen we het?

#hoedan

Als je een individuele demonstrant of actievoerder vraagt wat er aan de hand is en vooral wat hij of zij denkt te bereiken, dan is het antwoord meestal  nietszeggend en vaag: dit moet anders en dat moet beter. ‘Het gaat niet goed met het klimaat en er moet nú iets gebeuren’, ‘de burgers moeten meer inspraak krijgen en dus moet de politiek veranderen’. Kortom, iedereen wil Bolletje.

De enige hashtag die mij tegenwoordig nog kan prikkelen is #hoedan, want we slagen er niet in om ons onbestemde gevoel te vertalen naar de echte, tastbare wereld.

Ik denk weemoedig terug aan Pietje Bell of de lotgevallen van een ondeugenden jongen. Als Bell de criminele praktijken van krantenmagnaat Stark ontdekt, gelooft de politie hem niet. Hij richt vervolgens de Bende van de Zwarte Hand op om te zorgen dat Stark alsnog achter de tralies belandt.

Pietje Bell toont ons dat je niet machteloos hoeft te staan bij misstanden, maar dat er een concreet handelingsperspectief mogelijk is, mits je weet wat er niet deugt.

Vertroebeld verhaal

Ons verhaal is zo vertroebeld geraakt dat we het niet meer herkennen maar toch aan ons water voelen dat ‘something is rotten’.

Dat actievoeren gaat niet zozeer over klimaat of politiek, maar eigenlijk over ons brandende verlangen naar zorgzaamheid. Of het nou gaat om de planeet de zorg voor elkaar of de zorg van de elite voor de gewone man. We voelen ons verwaarloosd en niet gezien en daar gingen we als kind toch ook van schreeuwen en stampvoeten?

Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw gaat ons verhaal vooral over het verwerven van zoveel mogelijk vrijheid. Dat heeft ons uiteraard veel gebracht maar maakt tegelijkertijd kwetsbaar. Vrijheid kent een optimum en te veel vrijheid leidt vroeg of laat tot verwaarlozing.

Het feit dat longarts Wanda de Kanter hemel en aarde moet bewegen om dat vermaledijde roken aan banden te leggen valt op: blijkbaar leven we in een tijd waarin we accepteren dat een dodelijk product toch binnen ons verhaal moet passen.

Kantelingen

In een therapie stellen patiënten vaak de volgende vraag als ze meer inzicht hebben vergaard in hun binnenwereld: ‘Allemaal leuk en aardig dat ik nu besef dat ik niet goed voor mezelf zorg, maar wat doe ik eraan?’

Kantelingen kunnen al beginnen bij een scherp gestelde diagnose; veranderingen die zachtjes ontkiemen als tuinkers op een knullig schoteltje.

Als je door je oogharen naar het huidige tijdsgewricht kijkt dan zie je van onderaf een bijzonder positieve beweging ontstaan. Mensen die het gebrek aan verbondenheid en zorgzaamheid niet meer verdragen en elkaar (digitaal) de hand reiken om samen op te kunnen staan.

Ik voorspel dat de partij die het nieuwe verhaal over zorgzaamheid kan vertellen hoge ogen gooit bij de verkiezingen van maart 2021.

Esther van Fenema is psychiater, opiniemaker en violist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden