Opinie op Zondag: Discussie en debat is de basis van democratie, geen paniekzaaierij en bangmakerij

Populisten en klimaatalarmisten hebben opmerkelijk veel overeenkomsten, betoogt historicus Willem Melching. Maar, géén enkele partij of beweging kent het algemeen belang.

SED-leider Erich Honecker (R) geeft een snoepje van een kerstmarkt aan de toenmalige Duitse federale kanselier Helmut Schmidt (L) na zijn bezoek aan de Duitse Democratische Republiek (DDR), 13 December 1981.Beeld EPA

Populisten hebben de waarheid in pacht. Naar eigen zeggen weten zij wat het algemeen belang is, discussie is daarom overbodig. Aan deze kennis ontlenen ze het recht om hun tegenstanders als moreel corrupt weg te zetten en apocalyptische voorspellingen te doen. Opmerkelijk genoeg vertonen populisten veel overeenkomsten met hun ideologische tegenvoeters: de klimaatalarmisten.

De alarmisten zijn een monsterverbond tussen technocraten, actievoerders en het bedrijfsleven dat de subsidies komt incasseren. Ook zij menen dat ze precies weten wat het algemeen belang is en wat het beleid zou moeten zijn. Ook zij zetten critici weg als moreel verdorven. De term klimaatontkenner lijkt niet voor niets op Holocaustontkenner. Ook zij gaan zich te buiten aan apocalyptische voorspellingen. Het einde der tijden lijkt nabij te zijn.

De bron van deze opmerkelijke overeenkomsten is dat ze allebei zeggen dat zij over onfeilbare kennis beschikken. De populisten pretenderen dat zij weten wat het ‘volk’ werkelijk wil. Deze kennis van de ware volkswil geeft hen het recht om andere meningen als irrelevant terzijde te schuiven.

Achterafkamertjes

Jan-Werner Müller, vooraanstaand kenner van het populisme, wijst erop dat technocraten in feite hetzelfde doen. Dankzij hun superieure kennis weten ze wat het beste is voor de mensheid. Daarmee vegen ze elke kritiek van tafel. Maar dat is een gevaarlijke ontwikkeling. Juist beleid met grote financiële en maatschappelijke consequenties hoort te worden besproken in de politieke arena en niet te worden bedisseld in achterafkamertjes.

In de tweede plaats zetten zowel populisten als alarmisten hun tegenstanders graag weg als ‘moreel abject’. Populisten zien de gevestigde orde en elites als egoïstische zakkenvullers. Maar ook de alarmisten zetten hun tegenstanders weg als moreel fout. Zo wist Frans Timmermans ons te vertellen dat biologische landbouw duurzamer zou zijn dan de huidige aanpak. Een aantoonbaar onjuiste bewering. Stuitend om te zien hoe een technocraat als Timmermans met wat gratuite beweringen een complete bedrijfstak verdacht maakt.

Overspannen puber

In de derde plaats zijn populisten en alarmisten allebei dol op onheilsprofetieën. Zo weten veel populisten heel zeker dat er een complot is om de autochtone bevolking ‘om te volken’ naar een nieuwe samenstelling. Maar ook de alarmisten weten van wanten als het op de ondergang aankomt. Zo voorspelde Greta Thunberg onlangs dat de wereld in 2030 voorgoed zal veranderen. Dat is op zich al een hele opluchting, want volgens Lou de Palingboer had het in 1972 al voorbij moeten zijn. Treurig is het wel dat een zo’n serieus onderwerp als de klimaatverandering in handen is gevallen van een overspannen puber en haar volgelingen.

De meest zorgwekkende overeenkomst is dat zowel de populisten als de alarmisten de democratie minachten. De populisten hebben als vertegenwoordigers van het echte volk een hekel aan pluralisme en het open debat. Maar ook de alarmisten nemen het niet zo nauw met de democratie. Zo riep het Europees Parlement - wellicht in navolging van de gemeente Haarlem - de ‘noodtoestand’ uit. Dat is een term voor zeer uitzonderlijke situaties - een overstroming of grootschalig geweld - waarbij de normale procedures worden opgeschort. Maar zo ver is het nog lang niet, en daarom zijn dergelijke acties niet veel meer dan paniekzaaierij.

Bangmakerij

In Nederland werd het klimaatbeleid grotendeels buiten de politiek om onderhandeld aan zogeheten klimaattafels. Maar daar zaten voornamelijk actiegroepen en andere lobbyisten. Ook daar waarschuwt Müller voor: de groeiende macht van ongekozen instituten en organen. Op die manier kunnen politici vervelende confrontaties met het electoraat uit de weg gaan.

In Europa is het al niet veel beter. De niet-gekozen maar door Merkel geparachuteerde Ursula von der Leyen wil pardoes meer dan 1000 miljard uitgeven aan Europees klimaatbeleid. Blijkbaar denken de Eurocraten dat bangmakerij de enige manier is om bij de bevolking nog enige steun te verkrijgen. Maar het zou ook heel goed het einde van de laatste restjes geloofwaardigheid van Brussel kunnen betekenen.

Noch de populisten noch de alarmisten hebben het beste met de democratie voor. Dat werd nog eens duidelijk gedemonstreerd in een tamelijk onnozele column van Sander Schimmelpenninck. Hij verhaalde daarin over ‘klimaatactivisten die opkomen voor het algemeen belang’. Maar er is natuurlijk géén enkele partij of beweging die het algemeen belang kent. De ellende en tevens de glorie van de democratie is dat we er samen uit zullen moeten komen. De enige partij die altijd gelijk had was de Oost-Duitse SED. Hun clublied begon met de mooie regel: Die Partei hat immer Recht

Gewone mensen en gewone politici zullen het moeten doen met discussie en debat.

Willem Melching is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden