Opinie

Opinie op zondag - Dirk-Jan van Baar: 'Trump heeft Europa nog net niet de oorlog verklaard'

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant publiceert elke zondag een bijdrage van een vaste club van acht auteurs. Vandaag historicus Dirk Jan van Baar.

Donald Trump. Beeld afp

Donald Trump heeft Europa nog net niet de oorlog verklaard, maar het scheelt niet veel. Na zijn verkiezing ontving hij als eerste Nigel Farage, en dat was een teken aan de wand. Trump noemt zichzelf 'Mister Brexit', waar de Britten zelf nog dromen van vrijhandelsverdragen en het Amerika van Trump al allerlei mondiale verdragen de wacht heeft aangezegd. Trump denkt 'deals' te kunnen sluiten door zakenpartners in maximale verlegenheid te brengen. Good luck America first.

Elke dag brengt nieuwe verrassingen, met Trump is het ondenkbare denkbaar geworden. Zo had ik nog niet gedacht aan een propagandaoorlog tussen de VS en de EU, omdat niet valt in te zien welk belang Amerika daarbij heeft. Misschien dat Trump dat ook nog niet weet. Hij vindt het best als er nog meer landen uittreden, maar veel kan het hem niet schelen.

Marine Le Pen was al gesignaleerd in de Trumptower, op zoek naar een verkiezingsbijdrage van zes miljoen, maar zij kwam niet verder dan de kantine. Dat hoort bij Trump; de Engelstalige wereld kijkt neer op de Fransen, zoals Trump waarschijnlijk alle Europese patriotten, onder wie Geert Wilders, als nuttige idioten beziet.

Idioten hebben de wind mee

Nuttige idioten, onthoud die term. Hij stamt van Lenin. In het jaar waarin we het honderdjarig jubileum van de Grote Russische Revolutie vieren en '1984' van George Orwell de bestsellerslijsten bestormt, hebben de idioten de wind mee. Steve Bannon, Trumps ideologische stokebrand die de bestaande orde wil opblazen, ziet zichzelf als leninist. Dat de idiotie nu van rechts komt in plaats van links, past in dat plaatje en ligt in het verlengde van de aan Churchill toegeschreven uitspraak dat de antifascisten van vandaag de fascisten van morgen zullen zijn. Rechtse bloggers citeren zulke woorden graag en betitelen de EU constant als EUSSR of (óók leuk) sprookjesland.

Dat diezelfde EU, die vreedzaam tot de grenzen van Rusland is opgeschoven, het grootste succes is van de naoorlogse Amerikaanse politiek wordt gevoeglijk vergeten. Volgens Derk Jan Eppink, die de Brexit en de zege van Trump persoonlijk heeft voorspeld als uitkomst van de welkompolitiek van Angela Merkel, maakt die hele sprookjesperiode van zeventig jaar nu plaats voor terugkeer naar een op macht gebaseerde Realpolitik die doet denken aan de negentiende eeuw.

In die keiharde onttoverde wereld staat de EU voor het multinationale Habsburgse Rijk dat niet was opgewassen tegen de eisen van de moderne tijd, gekenmerkt door de opkomst van nationalisme en democratie. Dat juist dat oude machtsevenwicht, dat tot 1914 werd gehandhaafd door ongekozen staatshoofden en diplomaten, in 1917 definitief uiteen is geklapt door de bolsjewistische revolutie en de toetreding van Amerika tot de Grote Europese Oorlog, valt buiten zijn historische perspectief. Al kun je ook zeggen dat onze eenentwintigste-eeuwse patriotten met al hun reactionaire romantiek precies de verkeerde dingen uit de geschiedenis hebben geleerd.

Vergis u niet: Trump is geen romanticus, zoals ook onze hedendaagse patriotten geen romantici zijn, maar oproerkraaiers die de hele naoorlogse liberale orde willen vernietigen. Ik moet me elke dag weer in de arm knijpen om vast te stellen hoever ze daarmee al gekomen zijn en hoe weerloos het establishment is tegen deze aanzwellende storm. In die zin heeft Eppink gelijk: de elites weten niet wat hen overkomt en zijn nog bezig met praten terwijl de ordeverstoorders - die in november het Witte Huis in Washington hebben veroverd - hun punt al hebben gemaakt. De elites staan erbij en kijken ernaar. Ze wilden Trump als nette democraten een kans geven. Die heeft hij gegrepen en wat hij de laatste twee weken al aan vertrouwen in Amerika als drager van een op recht gebaseerde internationale orde heeft vernietigd komt niet meer terug. Amerika is nu onder zijn bolsjewistische leiding ineens de bananenrepubliek waarvan Poetin in oktober nog smalend zei dat Amerika dat als soevereine grote mogendheid nooit kon zijn.

Jazeker, Trump is een bolsjewist, maar dan van rechts, die ook niet schroomt de 'Duitse kaart' te spelen. In zijn aanval op de euro als opzettelijk ondergewaardeerde D-mark die het voor het Duitse bedrijfsleven makkelijk maakt om auto's te exporteren, zitten ressentimenten verborgen die in het vergeten Amerika (Detroit) aan de 'oneerlijke concurrentie' uit Azië doen denken, en in Europa aan een 'financieel Versailles'. Alle agitprop tegen de dictaten van het EMU-regiem ligt al op de plank, hapklare brokken waarmee rechtse websites met het oog op de Franse en Duitse verkiezingen wel raad weten. Ideologisch heeft Trump Europa al de oorlog verklaard, echte wapens zijn daarvoor niet nodig. Politieke macht komt tegenwoordig niet uit de loop van een geweer, maar zit in ideeën en de razendsnelle verspreiding van waandenkbeelden die mensen gek maken. Rationalistisch Brussel kan de borst natmaken.

Dirk-Jan van Baar (1957) studeerde geschiedenis en internationale betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Hij doceerde geschiedenis en theorie van de Internationale Betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Utrecht (1986-2000), Radboud Universiteit Nijmegen (2002-2008) en Universiteit van Amsterdam (2008). Zelfstandig publicist en (buitenland)columnist, bij Intermediair, HP/De Tijd, de Volkskrant. In 2016 was hij gastredacteur bij de Tagesspiegel in Berlijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.