Opinie op Zondag - Dirk-Jan van Baar: 'Tijd voor een eigen Europese Ostpolitik'

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultureel psycholoog Keyvan Shahbazi, nu historicus Dirk-Jan van Baar.

Benjamin Netanyahu. Foto reuters

Ik schrijf niet om het mensen naar de zin te maken, maar afgelopen maand liepen de reacties wel zeer uiteen. Op mijn stuk om zuinig te zijn op de Europese Gutmensch kreeg ik ongewoon veel positieve reacties, wat bepaald niet gold voor mijn pleidooi om Jeruzalem als hoofdstad van Israël te erkennen. Wel was er applaus van een collega die niks moet hebben van Angela Merkel en tot het Trumpkamp behoort. Dat heb je in Nederland ook en daaronder zitten opmerkelijk veel mensen die het goed voorhebben met Israël. Althans, dat zeggen ze.

Ik vind dat vreemd, zelfs beangstigend. Hoe sympathisanten van Israël het in hun hoofd kunnen halen met populisten samen te spannen die de EU willen opblazen, is mij een raadsel en alleen te verklaren uit afkeer van de islam. En dan nog is het bezopen. Het past in het door Bibi Netanyahu uitgedragen idee dat Joden niet meer veilig zijn in een Europa dat voor moslims door de knieën gaat en beter naar Israël kunnen emigreren, alsof daar geen aanslagen zijn of raketdreigingen uit Zuid-Libanon en Gaza.

Bibi's welkomstpolitiek is een andere dan die van Angela. Waar Merkel geen nieuwe muren wil opwerpen, ontleent Netanyahu zijn wereldbeeld aan de getto's en pogroms uit Oost-Europa. Likoed is getekend door het denken van Ze'ev Jabotinsky (1880 Odessa - 1940 New York), die in 1923 een essay schreef waarin hij betoogde dat de Joden alleen achter een 'Iron Wall' met de Arabieren zouden kunnen samenleven.

Weinig optimistisch

Ik ben niet Joods, dus ik weet niet hoe dat is. Maar voor Europa kan een leven achter muren geen aantrekkelijk perspectief zijn, zoals het dat voor Israël op termijn ook niet is. Het is zelfs de vraag of het houdbaar is. Natiestaten zijn een negentiende-eeuwse uitvinding, en in Europa hebben zij niet bepaald de eeuwige vrede gebracht. Dat stemt weinig optimistisch over de overlevingskansen van een Joodse staat in een explosieve regio als het Midden-Oosten. Alleen al daarom lijkt het me voor Joden verstandig om hun risico's te spreiden en Europa niet af te schrijven. De geschiedenis wijst uit dat minderheden beter af zijn in grote multinationale rijken dan in een staat waarin één volk de baas is. Een EU die uiteenvalt in wrokkige natiestaten kan nooit in het belang van de Joden zijn en ik ben verbijsterd dat nog maar weinig zelfverklaarde vrienden van Israël dat willen zien. Zij zijn verblind door afkeer van links, dat wegkijkt van de gevaren van de islam. Alsof antisemitisme nooit voorkwam binnen rechts-populistische kring.

Wat mij stoort in alle kritiek op 'het naïeve Europa' is het gebrek aan historisch besef. Niemand was meer Gutmensch dan Willy Brandt, boegbeeld van de SPD. Tegelijk kan niemand zeggen dat hij geen zin voor strategische verhoudingen had. Wie over vrede en verzoening nadenkt, in Europa en in het Midden-Oosten, kan niet om zijn Ostpolitik heen. Die begon in 1970 met een bezoek aan Erfurt in de DDR (een erkenning dat de Duitse deling nog lang zou duren) en Brandts knieval in het voormalige getto van Warschau, een boetedoening voor alles wat de Joden en Oost-Europa door de nazi's was aangedaan. Wie nu misprijzend doet over het Duitse schuldgevoel, gaat voorbij aan de eeuwigheidswaarde van dit moment, dat Duitsland in staat stelde zich moreel op te richten en zich sterk te maken voor een duurzame verzoeningspolitiek in héél Europa. Israël was het eerste land dat daar baat van had.

Schande

Denk niet dat dit gebaar van Brandt onomstreden was. Conservatief Duitsland sprak schande van die demonstratieve knieval en revolutionair links, dat de regering-Brandt zwaar op de proef stelde, sympathiseerde met Palestijnse terreurbewegingen. Westerse hoofdsteden maakten zich zorgen dat de Ostpolitik de Bondsrepubliek afhankelijk zou maken van Moskou. Daarbij was Brandt de eerste sociaaldemocratische bondskanselier: de SPD stond niet bekend om liefde voor de NAVO. Toch besloot de regering-Nixon hem te steunen, mede omdat Washington toen zelf ontspanning met de communistische wereld zocht. Vergelijk dat met nu; Trump, Poetin en Netanyahu onderhouden een 'persoonlijke chemie' met elkaar. Dan kan Europa niet doen alsof er niks aan de hand is.

Mij lijkt het tijd voor een eigen Europese Ostpolitik. Daarbij komen alle uitdagingen toch al uit vele soorten 'Oosten'. Het Kremlin stookt ouderwets, vooral in Oekraïne; in de Oriënt is er Turkije, waarmee de EU al een vluchtelingendeal heeft; de moslimwereld kookt over, nu weer Iran. En dan is er Israël, dat sinds de massa-immigratie van Russische Joden uit de voormalige USSR politiek en mentaal een meer Oost-Europees karakter heeft gekregen. Weerspanniger dan Polen en Hongarije, lidstaten waarmee de EU al het nodige te stellen heeft en die ooit miljoenen Joden huisvestten. Misschien kan Netanyahu daar eens informeren hoe het zit met de bereidheid om die terug te nemen als in Israël zelf de nood aan de man komt.

Dirk-Jan van Baar is historicus.