Opinie

Opinie op Zondag - Dirk-Jan van Baar: 'Angela Merkel voert een stabiele politiek'

Als Angela's welkomstpolitiek de Europese Idee nieuwe legitimeit heeft gegeven, kunnen we daar goed mee verder leven.

Kinderen op een verkiezingscampagne van Angela Merkel in Lingen, 13 september.Beeld reuters

'Wir schaffen das', waren twee jaar geleden de gevleugelde woorden van Angela Merkel. Zij is erom geprezen en nog veel meer bekritiseerd, maar het ziet ernaar uit dat zij het inderdaad gaat 'schaffen' en wederom als winnaar uit de Duitse verkiezingen komt. Wat zelfs voor haar critici een opluchting zal zijn, want een geloofwaardig alternatief is er niet. Wel zal het (giftige) geluid van de AfD voor het eerst in de Bondsdag klinken, vanuit de oppositie, waar het thuishoort.

Dan is het belangrijk nog even stil te staan bij de omstreden welkomstpolitiek waarmee de naam van Merkel mogelijk voor eeuwig verbonden zal zijn. Die kwam niet voort uit haar christelijk-humane wereldbeeld, hoewel dat op het moment zelf zeker een rol speelde, maar uit de onhoudbare toestand waarmee Duitsland zich in de zomer van 2015 geconfronteerd zag. Al maanden was een vluchtelingenstroom vanuit Turkije en Noord-Afrika gaande waarvoor niemand de ogen kon sluiten en die zich ook een onweerstaanbare weg naar Midden-Europa baande. Het 'nieuwe Duitsland' had geen afgrendelbare grenzen en prees zichzelf gelukkig met de in 1989 gevallen Berlijnse Muur.

Alleen het inzetten van gewapende grenswachten had even voor een schrikeffect kunnen zorgen, wat van korte duur was geweest en bij de grens met Oostenrijk tot lelijke beelden zou hebben geleid van een bondskanselier die door tegenstanders in héél Europa (die zelf muren willen bouwen) als Volkspolizist was neergezet. Dat zou niet alleen Merkel onrecht hebben aangedaan, maar heel het naoorlogse eerherstel van de Bondsrepubliek als vrije natie die van het verleden heeft geleerd en genereus was voor vluchtelingen. Niet het nazi-verleden maakte Merkel kwetsbaar (daarvoor is ze immuun), maar haar afkomst uit de voormalige DDR, waar clubs als de AfD en Pegida de meeste aanhang hebben en waar zij door haar eigen volk werd uitgejouwd.

Vakantie

Wat je Merkel kunt verwijten, en wat zij zichzelf ook heeft verweten, is dat zij de toestand te lang heeft aangezien. Maar dat is de politiek (beter: non-politiek) die in heel Europa wordt gevoerd: pas als het water over je schoenen loopt kun je besluiten nemen. Net als haar voorganger Helmut Kohl is Merkel daar een meester in.

Haar belangrijkste criticus, de Beierse CSU-chef Horst Seehofer, had op het beslissende moment dat het aan de grenzen van zijn vrijstaat spande zijn telefoon uitstaan. Hij vierde vakantie en hield zich stil, om zich pas later als criticus te ontpoppen. Wat niet wegneemt dat in heel Duitsland, het conservatieve Beieren voorop, een grote inspanning is geleverd om de vluchtelingenstroom op te vangen. Merkels welkomstpolitiek genoot in de eerste maanden grote steun onder gewone Duitse burgers die later als Gutmenschen zijn weggehoond. Duitsland was trots op zichzelf, een euforie waaraan het zich kortstondig overgaf. Behalve Merkel; die was toen alweer bezig met haar (eveneens omstreden) vluchtelingendeal met 'de nieuwe sultan' Erdogan.

Het is niet waar dat Merkel nooit politiek bedrijft en altijd met de stroom meedrijft. Soms doet ze iets onverwachts. Daarbij gaat ze methodisch te werk, streept haar mogelijkheden af, om dan te doen wat haar juist lijkt. Daar staat zij ook voor, zonder zich op de borst te slaan. Ik vind haar nog steeds een zegen voor Europa, maar duidelijk is dat geen enkele politicus het eeuwige leven heeft.

Merkelmoeheid

Zestien jaar Kohl was te veel Kohlzeit en de Merkelmoeheid is voelbaar, waardoor het belangrijk wordt 'voorbij Merkel' te denken. Het idee dat er voor Merkel geen alternatief is voedt de AfD, die de komende jaren ongetwijfeld met 'alternatieve feiten' gaat komen en nu al een duister beeld van haar welkomstpolitiek schetst. Volgens Douglas Murray, een Britse auteur die een bestseller schreef over 'de zelfmoord van Europa', heeft Merkel besloten dat 'de volgende generatie Duitsers uit Eritrea en Afghanistan moet komen.'

Tegen zulke gifmengers is maar één ding mogelijk: doorgaan met Europa. Het zal niet makkelijk zijn om iemand met de statuur van Merkel te vervangen. Daar staat tegenover dat haar stapsgewijze manier van politiek bedrijven overzichtelijk is en overeenkomst vertoont met de 'Europese methode' zoals die door Jean Monnet is ontvouwd. Die geniet breed draagvlak in de Duitse politiek, van de CSU tot aan de Grünen, die zich onder de vroegere rebel Joschka Fischer hebben bekeerd tot de Europese stabiliteitscultuur. De opvolger van Merkel kan in bekende voetsporen treden. Ik hou niet van het modieuze woord duurzaamheid, maar van duurzame politiek mag je hier wel spreken.

Daarin schuilt ook het grootste gevaar, omdat buiten die consensus het enige alternatief voor Duitsland nationale ressentimentspolitiek is. De AfD is nu al een spookbeeld. Anderzijds geven al die spoken uit het verleden de Europese Idee nieuwe legitimiteit. Als dat de erfenis is van Angela's welkomstpolitiek, kunnen we daar goed mee verder leven.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden